Những Hạt Đậu Đen (Nguyễn Quang Tuyến)

-MỘT-

Thật khó mà mô tả cho chính xác về cuộc đời của gã. Tôi quen biết gã có lẽ cũng gần hai mươi năm, hơn cả đời cô Kiều gian truân “hồng lâu mấy bận”. Tôi thấy gã khó hiểu hơn Kiều-nhi nhiều. Tôi biết gã trong một trường hợp cũng lạ. Tôi lái xe rề rề xe qua một quãng vắng trên đường đất đỏ khi thấy một cục gạch có cắm một cành lá, cạnh đó có một cái chai không. Tôi biết đó là dấu hiệu ngôi nhà phía trong hàng rào có bán xăng. Tôi đậu xe lại, lò dò đẩy cánh cửa líp tre bước vào. Tiếng nỏ thuốc lào rít lên, một làn khói trắng theo song cửa bay ra sà xuống nền ngôi nhà tôn tuềnh tòang.

– Chào bác ạ, bác tìm ai? Một giọng đàn ông nhừa nhựa hỏi.

– Tôi hỏi xăng, tôi muốn… hỏi xăng?

– Mến ơi, con ra bán xăng cho bác này. Tiếng người đàn ông, gọi với về phía sau nhà.

– Không, không tôi không mua, tôi lắp bắp nói vội.

– À, ra thế. Hiểu rồi. Thôi vào đây nào! Tôi khom người xuống cánh cửa đóng bằng miếng tôn cũ trên khung nứa thấp lè tè.

Gã ngồi vững như khối đá trên chiếc giường nứa trải tấm chiếu lát. Chiếc lon thiết ở bên góc cắm nỏ điếu cày bằng tre màu vàng óng. Trước mắt gã chiếc ấm trà và mấy chén sứ cáy vàng. Thóang nhìn gã, tôi đã chợt nghĩ đến một bức tranh hảo hán chân đất thời Thủy Hử. Đầu lởm chởm, tóc dày, với hai cánh mày to bản mà sậm, với đôi mắt hí hí và sống mũi mảnh chỏ xuống đôi môi thâm! Mắt mũi và môi gã làm cho cái tướng ngồi, dáng đậm và chắc của gã, giọng nói trầm và mạnh của gã như Trường- giang mênh mông chảy đến chân núi chợt biến đâu mất trong hang động và dưới chân núi thòi ra một dòng suối nhỏ ngoằn nghèo nước đục. Gã nhướng đôi mắt hí, mặt điểm chút rỗ hoa, quan sát tôi nhanh và sắc, giọng nói chắc nịch:

– Chắc là ông anh muốn bán chút ít xăng kiếm tiền cơm cháo? Hượm, ngồi tí đã, có bao thì đây lấy tất. Mời ông anh dùng trà.

Gã rót chất nước vàng quánh đậm đặc từ trong ấm ra, trà chỉ vừa âm ấm và đắng đậm đến thót người. Tôi sống trong Nam, uống trà cũng chỉ là thưởng thức chút hương vị nhạt nhòa, khi đụng phải tách trà Bắc- Thái của cánh anh em Bắc mới vào Nam, thì mới vỡ ra thế nào là trà! Nhấp một hớp đã thấy lòng nôn nao và tim trở nhịp. Gã lại vê thuốc lào, đặt lên nỏ, gọn và khéo léo châm lửa, hít nhịp nhịp ngắn và thư thả cho đóm cháy trọn; gã dụi đóm và đưa ống điếu chỉa chếch lên như chĩa cao xạ về phía máy bay địch; gã dồn dập nhịp nhịp và rít lên như tiếng xé gió, mắt gã lim dim, tê lịm người. Khói trắng như xì túa ra từ mọi lỗ trong người gã. Nhìn gã từ lúc vê thuốc, tay mơn man ve vuốt ống điếu cày bóng láng, đưa lửa bén vào từng nhịp cho đến cái dáng dậm dựt rít lên và phê phả trong khói tê mê sao mà dâm dục đến như vậy !.

Gã quay sang tôi, mắt lim dim như chú mèo đang nhẩn nha nhìn chú chuột lởn vởn trước mặt.

– Này, chắc ông anh mua bán xăng lần đầu?

– Dạ phải, dạ phải. Mấy hôm trước việc này tôi giao tay phụ xe lo, mấy hôm nay nó xin nghỉ vì vợ nó bệnh, tôi cũng muốn bán chút chút cơm cháo dọc đường mà cũng ngại công an chặn bắt anh à – tôi nhìn loanh quanh có vẻ lo sợ.

Gã cắt gọn:

– Có bao nhiêu anh mang vào đây, chợ đen bán lít bao nhiêu đây mua bấy nhiêu. Bỏ vào đây rồi là chuyện của tôi, anh khỏi sợ. Các anh nhát quá chúng hiếp, mẹ nó, ông anh chỉ bán có vài lít xăng kiếm cơm cháo, bỏ bằng gì chúng nó…

Và thế rồi, tôi quen thân gã từ đó.

Tôi lái xe chở cát đá vật tư làm đập thủy điện, mỗi ngày làm vài chuyến chạy ngang qua nhà gã. Một vài ngày, dư dôi ra ít xăng thì tôi ghé qua nhà gã. Gã tên Thông, Lê- viễn- Thông, gia đình cũng thuộc hạng có chữ ở Sơn- Tây. Gia đình gã vào Nam theo diện Hà-Nội vét dân lang thang, không hộ khẩu đưa vào vùng kinh tế Tây Nguyên, sau ngày đất nước thống nhất. Cả hai vợ chồng đều làm cho trại heo giống Đắc- Kô, giữa đọan đường từ Buôn- Mê về Quảng- Đức. Trại heo giống được giáo hội Công- giáo và các Hội từ-thiện hỗ trợ thành lập trước thống-nhất mươi năm. Trại qui mô hơn năm mẫu đất, nuôi heo giống và heo thịt cả nghìn con, được điều hành bởi những người thiện nguyện có chuyên môn. Cạnh trại heo là một trạm xá do các bà xơ trực tiếp khám và cho thuốc bà con người dân tộc Ra Đê. Cả trại heo Đắc- Kô và trạm xá đều dựng nên để tạo công ăn việc làm và giúp đỡ cho người dân tộc, cung cấp giống heo, chỉ dạy cho họ cách chăn nuôi… mở lớp dạy chữ, dạy ngủ có giăng mùng chống sốt rét. Người lao động dân tộc ở địa phương vào làm việc, quanh quẩn quanh sự giúp đỡ che chở của các xơ và tiếng chuông nhà nguyện nhỏ ngân vang sáng chiều. Rồi chiến tranh khốc liệt tràn tới, sau tháng tư bảy lăm các xơ và những người thiện nguyện bị đuổi đi, chính-quyền cách mạng tiếp quản. Mấy Dì trẻ tập sự người dân tộc xin ở lại làm việc ở trạm phát thuốc, nay mặc thường phục, được họ gọi là các ‘’chị xơ’’. Trại heo giống Đắc Kô nay là xí- nghiệp chăn nuôi heo Đắc- Kô. Trong vòng năm năm, tất cả lao động người dân tộc trong trại ngày xưa đã được thay bằng những “chuyên viên” chăn nuôi, được đào tạo, được giới thiệu… từ Bắc vào. Trong cả mấy mươi công nhân “chi – viện” đó, có gã và vợ, Lê- Viễn- Thông và Phạm-thị- Hường. Vợ gã, là cô gái đậm chất Bắc, cùng hai con theo chồng vào Nam.

Ngày tôi ghé nhà gặp gã lần đầu, thì trại heo nay đã khác với trước kia . Chiếc cổng xây lớn hơn, bản hiệu xí- nghiệp to lớn và cờ xí cắm xanh đỏ vàng rực rỡ hơn, nhưng ở trước cổng , mấy líp nhà tôn vẫn lẹp xẹp, lèo tèo mấy thứ quà vặt, rau cải, cá khô và ruồi nhặng bay vù vù …Nhà nguyện nhỏ ở góc đường đã đóng cửa, mấy miếng tôn rách sà xuống bên hiên kêu rột rạc khi có gió thổi lướt qua. Âm thanh đó thay cho tiếng chuông sáng chiều .

Tôi hỏi gã lý do dẫn vợ con vào nơi heo hút này, gã lim dim đôi mắt híp dưới cánh mày sậm, rành mạch:

– Thế ông anh bảo đi đến chỗ nào là chỗ tốt? Gần mươi năm qua, giải phóng xong là người ta giải quyết trước tiên là lùa hàng lọat cái đám “cứng đầu, đá cá lăn dưa ‘’ đưa vào miền trong. Đẩy, một lố người đi tìm đất mới để rửa sạch đất cũ, đâu ngờ đó là cơ hội cho một lũ người khát đất đai, khát sống, khát một trật tự mới. Khi còn ở ngòai kia thì họ đã bị đóng dấu chữ thập lên trán; nhưng vào đây, trước đám người chiến bại thấy ‘’nón cối, dép râu ‘’ là run cầm cập thì tụi này lại có giá đấy chứ lị ! Đấy, tôi dắt díu vợ con vào đây là thế.

Gã tâm sự cầm chừng. Cứ mỗi đôi ba ngày, tôi lại ghé nhà gã bán mươi lít xăng, lại uống trà nói chuyện. Một đôi lần gã đi nhờ xe tôi về tỉnh, áo bộ đội bỏ ngòai, quần vén ống thấp, ống cao, đầu nón cối, tay cắp nách giỏ tre với một con gà mái vàng mỡn lông, khi thì bó lá chuối một khổ thịt đùi vài ký. Tôi dừng xe thả gã chỗ ngã tư gần trụ sở ủy- ban, hẹn sớm thứ hai đón gã về Trại heo. Gã hóat miệng cười, răng bợn cáu vàng bởi khói thuốc lào, vẩy tay cảm ơn rối rít. Nhìn anh bộ đội nhà quê lóng cóng giữa phố núi tự dưng tôi thấy gần gũi và thương gã; tôi nhớ đến con gái gã, cái Mến bên thằng em trai tên Thọ, tóc bết màu bụi đất vàng, mũi thập thò cáu bẩn đứng bơ vơ rìa đường nhìn theo xe lăn bánh. Chiến thắng vinh quang hình như chưa tới với gã và gia đình!

Tôi hơn gã chắc cũng gần mười tuổi. Tôi là lính quân xa tiểu- khu, nay lái xe chở cát đá cho một hợp- tác- xã vận tải ở tỉnh, một đôi tuần tôi lái xe về cơ- quan ở tỉnh nhận vật tư , luôn tiện thăm vợ con. Để hiểu gã không dễ gì, gã vừa lém lỉnh sắc cạnh với cặp mắt rắn, nhưng gã cũng cực kỳ chân thật, đôn hậu khi đã thâm tình. Cách nói năng của gã chen lẫn giữa dân bụi đời với nhà có ăn học. Giọng Bắc của gã thì nặng nề với cách phát âm ngọng của dân quê. Một lần, chiều thứ bảy, tôi chở gã về tỉnh lỵ để gã thăm bà chị họ, vẫn dáng dấp lụp chụp, đầu nón cối, quần xắn ống cao ống thấp, tót lên ngồi ở ca- bin xe cạnh tôi, tay xách giỏ tre đắp kín lá chuối tươi gọn ghẽ.

– “Lày”, bác chạy nhưng “nâu nâu” cho em rít một hơi thuốc nhá. Em đưa “lỏ” điếu ra ngòai, chả ngợp khói đâu bác nhá .

– Vâng, chú cứ tự nhiên.

Gã tâm sự về những ngày tháng sống khó khăn ở ngòai Bắc. Những ngày tháng còn là học- sinh trường quê trong chiến tranh ác liệt. Rồi xung phong đi thanh niên xung phong, đi bộ đội khi mới học xong lớp chín; rồi thương tật nhẹ trong cuộc chiến biên giới phía Bắc năm bảy chín ở Lũng- Cú, Hà-Giang; rồi giải ngũ, trốn hợp- tác- xã nông nghiệp ở quê lên sống trầy trật quanh ga Hàng Cỏ làm bốc xếp chui, những ngày cơ cực đầu thập niên tám mươi. Gã tả những cơ cực, nghèo nàn, bất công ở quê gã và ở đất Bắc thật xúc động không như những người Bắc khác vào Nam lúc ấy . Qua câu chuyện gã kể, gã luôn dành cho Cậu Út, em ruột mẹ gã, học đậu pờ- ri -me Tây, là giáo viên trường làng, đã gục chết ở đình làng trong kỳ cải-cách ruộng đất . Gã chia sẻ:

– Bác ạ, trong này các bác sợ quá hóa nhát, ba thằng ba- mươi- tháng- tư nó hiếp đáp. Phét cả! thằng nào cũng như thằng nào! Ngòai ấy, ai cũng như ai, mày có nón cối thì ông cũng nón cối, bàn thờ nhà mày có liệt sĩ thì ông cũng chả thiếu, mày có anh em bà con là cán nhớn cán nhỏ thì ông cũng kém gì! Ôi, nhìn các bác lấm lét bị chúng bắt nạt mà ức! Mẹ nó! Chúng nó bâu vào kiếm sống cả thôi bác ạ! Bốc phét!

Gã nói, tôi cứ tự động lấm lét nhìn quanh ca- bin xe , khi xe đang chạy, tôi cứ lo như có ai nghe những lời phạm thượng các đấng cõi trên! Gần mươi năm rồi, loa vang trên đầu cột điện, cổng chào đầu ngõ cuối xóm, cờ xí sắc đỏ ngập tràn; tối họp xóm làng, sáng tự khai, trình báo, thấp thỏm ăn ở với hai cuốn kinh: sổ hộ khẩu và sổ lương thực. Tôi sợ, mọi người dân miền Nam sợ hãi, luôn luôn bị cái mặc- cảm của kẻ chiến bại vô hình bó chặt lấy niềm hy vọng và ước mơ.

Tôi dừng xe ở ngã tư quen thuộc, trước khi xách giỏ tre và nỏ cày bước xuống xe, gã lấy một gói lá từ trong giỏ ra đưa tôi:

– Bác ạ, em gởi bác chút lòng heo về cho bác gái và mấy cháu bồi dưỡng. Lòng này mà luộc chấm với mắm tôm chanh là nhất đấy bác ạ, em có gói cả húng và chanh vào trong này cả đấy.

Gã vội xách giỏ, chân dép râu, đầu nón cối, tay nỏ cày bước thoăn thoắt… Tôi ngớ ra nhìn theo gã, xúc động chưa kịp lời cảm ơn.

Rồi cứ như vậy, năm ba tuần hoặc vài tháng, lại một lần tôi chở gã về thăm bà chị họ ở tỉnh, và lần nào gã cũng ấn cho tôi cân thịt, cân lòng heo cực kỳ tươi ngon về làm quà cho vợ con. Gã tâm sự với tôi:

– Bác ạ, sống bao năm ở đất Bắc, trong xã hội này, nó dạy cho em hiểu làm thế nào để tồn tại và tiến thân. Khó thì cũng cực kỳ khó, mà dễ thì cũng quá dễ. Không khó sao tá tướng ngực đầy huy chương mà cũng kéo nhau ra vá xe ở đầu đường, cầm sổ gạo chầu chực cuối hẽm! Cả một đống luật- lệ, quy định như lớp lớp lưới bủa giăng đó, biết bao nhiêu là kẻ hỡ mà cá lòng tong thì mắc lưới chứ cá lớn thì nhởn nhơ. Nếu không nhờ chị họ ở quê chống lưng, thì làm sao em được thế này. Chị của em là vợ Trưởng- ban Tổ- chức tỉnh đấy. Có số cả, chị ấy cũng lao đao khổ sở ở quê nhà, vậy mà vớ được ông chồng dân xứ Thanh, cứ bước từng bước lên như diều gặp gió ! Chị ấy khéo lắm, cứ mỗi lần em lên thăm, là anh chị lại làm cơm mời mấy anh cán bộ trong tỉnh giới thiệu em. Em thì xưa nay hay nhậu lai rai và có tài nấu nướng, chỉ cần con gà hay cân lòng tươi rói là em làm món, ông anh bà chị và các bác ấy lại phải là mê! Đấy, đấy cũng là con đường để em tìm cách đổi đời ông anh à. Vợ chồng em phải nổ lực làm sao cho con cái em không phải sống cơ cực ô- nhục như chúng em .

Có lần chở gã về, ngòai giỏ lá gói thịt, lòng heo gã còn mang lên một buồng chuối lớn và quả mít to biếu bà chị. Thế nên tôi phải giúp gã một tay khiên vào lối hẽm đá cách lộ hơn trăm mét. Căn nhà chị gã là một biệt thự đẹp nằm cạnh ủy ban, trước kia là nhà công- vụ của một quan chức chế độ cũ nay cho ông trưởng ban tổ chức tỉnh ở và sẽ hóa giá. Gã giới thiệu tôi với chị gã và nói:

– Chị ạ, đây là ông anh trong Nam, lái xe cát đá, coi như anh kết nghĩa của em. Biết chị để sau này khi anh ấy về thăm nhà trên phố, dưới ấy có quà gì,em không đi được , em nhờ anh ấy mang lên biếu chị.

– Chú vào chơi xơi nước- em nó làm phiền chú quá!

Người đàn bà chắc khỏe và sắc nét, khi nói cả mắt răng và khuôn mặt đều tươi tắn cười rạng rỡ. Tôi cám ơn và từ giã.

Vài tháng sau, gã cho tôi hay, gã được cho đi học lớp tập huấn ngắn ngày về chăn nuôi của sở nông nghiệp. Gã đi học về, xí nghiệp chăn nuôi đã điều chuyển gã từ phòng bảo vệ lên làm đội trưởng khu chuồng nuôi heo thịt, vợ gã được chuyển lên làm tạp vụ phòng giám đốc xí nghiệp. Gã vẫn vậy, chỉ có khác là thay vì mặc áo bộ đội bỏ ra ngòai như xưa thì nay đã thỉnh thỏang mặc áo trắng bỏ ngòai, vẫn nón cối và ống quần vẫn quen xắn bên thấp bên cao. Chợt một hôm tôi ghé nhà gã đưa ít xăng cho cháu Mến, thì gã trầm giọng nói:

– Bác nầy, em hỏi thật, đội vận tải bên chỗ bác có cần mua ít thịt để cải thiện đời sống anh em không? Bác hỏi thử, nếu cần báo em hay.

Đội vận tải của tôi lúc ấy hơn hai chục đầu xe lớn nhỏ, chở cát đá, vật tư cho công trình thủy điện, trại của đội đóng gần mỏ đá, cách trại heo hơn mươi cây số, ngày nào xe anh em chúng tôi đều chạy đi, chạy về ngang qua xí nghiệp heo giống Đắc- Kô. Anh Sính tổ- trưởng đời sống là người lớn tuổi, anh khổ tâm vì xuất ăn và tiêu chuẩn được mua ít khi có thịt cá tươi. Tập thể chúng tôi thống nhất là mỗi đầu xe (ngầm hiểu là có nguồn thu từ đâu) góp thêm mỗi tháng một số tiền để mua thêm thực phẩm ngòai tiêu chuẩn. Thế nên, khi tôi báo lại cho anh Sính thì anh đến nhà tiếp xúc với gã. Và bằng cách nào, tôi cũng không lưu tâm, nhưng từ đó thịt heo được tăng cường trong khẩu phần rõ rệt.

Sau một năm, tôi quen biết gã, nay gã đã thay đổi hòan tòan. Tính chất hồn hậu và trung thực trong câu chuyện không đổi thay, nhưng bên ngòai đã đổi khác. Căn nhà tôn đã cơi nới khang trang hơn, đã có bộ ghế xa lông gỗ để góc nhà thay vì sạp tre trải chiếu, đã có bộ tách trà sứ và một hộp thiết đựng trà Thái Nguyên đen quắn như lưỡi câu. Gã khoe đã ghi tên học tại chức thi tốt nghiệp phổ thông, cũng nhờ bà vợ giám đốc Sở giáo dục là bạn của chị em. Gã khoe, có lẽ sau tại chức thì gã sẽ ghi tên học tiếp tại- chức đại- học. Bây giờ không có học hàm, học vị khó mà lên làm lãnh đạo. Dạo sau này, gã ít đi xe với tôi về tỉnh mà chỉ gởi cho tôi quà biếu bà chị. Lượng quà thịt thà, lòng lợn nhiều gói lá hơn trong một giỏ to. Những ngày lễ Tết, vợ gã đi theo mang cả chục gà mái ghẹ, măng khô, lòng lợn… lên cho bà chị. Vợ gã quê mùa nhưng thật thà rất mực:

– Dạ, nhà em chia phần cả bác ạ, phần nào cho ai, mấy bà bên các sở ban ngành mà chị gái em quen. Họ thương lắm, họ coi nhà em như em trong nhà, nâng đỡ lắm ông anh ạ.

Tôi cứ nhớ mãi gã nói với tôi:”Đâu phải chỉ có tiền nhiều mà được việc đâu bác ạ. Phải biết nhận và ban phát ân huệ, phải biết tận dụng ân tình, cúng kiến ít, thầm tìm cách nhắc nhở khéo léo điều mình cầu xin nhiều; và chứng tỏ lòng thành nhiều hơn nữa !” Người ta cho rất nhiều, ban phát rất nhiều cái không phải của người ta, và người ta cũng không ngờ mình cho kẻ khác nhiều đến vậy. Thời buổi lạ, lắm khi chỉ một câu nói vớ vẩn của một ông giám đốc sở ngành nào đó cũng có thể thay đổi cuộc đời và vận mệnh một gia đình. Gã nói.

– Bác biết không, chị em giới thiệu em với ông giám đốc sở giáo- dục Đào- tạo trong một bữa “nòng heo nuộc” có dồi em làm cực ngon. Anh giám đốc hỏi em “Sao tình trạng học của chú ra sao rồi ,chú Thông ?” em thực tình nói em mới học lớp chín, anh ấy nói như đùa với anh chị của em : “anh chị để em lo cho chú ấy học bổ túc,rồi tại chức , vài ba năm xong tốt nghiệp đại- học rồi tính gì cũng dễ ‘’. Ôi! Ông ấy nói như đùa, rồi ông anh rể của em khẻ khàng rót châm cho cái ông giám đốc sở ấy ly rượu, rồi nói như phán: “ Chú giúp cho em nó nếu trong thẩm quyền của chú- rồi ông quay sang bà chị em – này ,bà nhớ nói cậu Thông phải học nhiều vào đấy !”. Thế đấy, bác thấy chưa, khi chìa khóa đã mở thì cánh cửa to đùng cũng đẩy vào nhẹ nhàng lắm.

Gã hứng khởi, gã rung rinh chùm chìa khóa do bà chị họ gã đúc trong môi trường quyền lực và xin cho, qua thịt và ‘’ nòng nợn nuộc” mà từ từ gã mở nhiều ổ khóa khó khăn khác.

Một hôm bác tổ trưởng đời sống của đội xe được tôi khen độ này thức ăn được cải thiện, ngon cơm lắm. Bác Sính đến bên tôi chậm rãi:

– Anh cũng biết đấy, nhờ có chú Thông và ‘’chi’’ thêm ngoại sổ thôi, chú ấy có lợi mà anh em mình cũng sống được khá hơn. Chú Thông ấy bây giờ đi học mấy lớp tập huấn, có bằng cấp chuyên môn và lên trưởng phòng hậu cần xí nghiệp rồi cơ đấy.

Đọan đường tôi đi qua vẫn bụi khói lẫn đất đỏ bốc lên nhiều hơn, tôi vẫn ôm can xăng mười lít thảng hoặc vào giao cho bé Mến. Hơi mươi lăm tuổi, tuổi ăn tuổi lớn, con Mến bây giờ đã phổng phao như thiếu nữ. Tôi nghe gã nói, chị họ gã sẽ lo cho con Mến vào học đại học Y- Dược Tây-nguyên. Ông Sính cho tôi hay, thịt heo ở xí nghiệp chăn nuôi nay xẻ thịt bán ra ngòai nhiều, ông trưởng phòng Thông đem hết chuyên môn và mời cả các nhà khoa học trên tỉnh xuống nghiên cứu mà cũng không tìm ra căn bệnh heo lắc đầu.

– Bác nói bệnh heo lắc đầu? Tôi hỏi lại .

-Vâng, cứ thỉnh thỏang lại có con heo mơn mởn thế mà cứ lắc đầu, đập đầu vào vách bỏ ăn, sụt ký, vậy là phải xẻ thịt. Khi đã là heo bệnh thì đâu có giao thịt cho cửa hàng thịt quốc doanh được. Vậy là xí nghiệp tự xử lý, thu nội bộ được bao nhiêu hay bấy nhiêu.

Tôi nhớ lại , lúc này mỗi lần chạy xe qua xí nghiệp, tiếng heo kêu vang trong các chuồng trại vắng dần đi. Trong mấy năm quen biết gã, tôi thấy rõ gã biến chuyển và thay đổi từng ngày. Hôm tuần trước, gã đón xe tôi quá giang lên tỉnh, tôi nhìn gã mà không nhận ra. Quần ka ki sậm, sơ mi trắng khóac ngòai áo cán bốn túi, mái tóc dày chải chuốt ép sát, chân đi giày da đen tay xách cặp, miệng phì phà điếu thuốc thơm. Tôi không còn thấy hình ảnh của gã Thông quần xăn ống thấp ống cao, chân dép râu, đầu nón cối, tay điếu cày đâu nữa cả!

– Bác thấy em lạ lắm à, gã cười hề hề nói với tôi khi đã an vị trên ca bin xe, hôm nay em thay mặt ban giám đốc xí nghiệp đi họp chuyên ngành chăn nuôi ở tỉnh. Em báo tin Bác mừng, em đã tốt nghiệp trung-học ,nay đã đăng ký học đại-học tại-chức. Bỏ học cả chục năm rồi, nay bổ túc năm nhảy hai ba lớp, cũng nhờ quen biết giúp chứ sức em thì sói đầu cũng khó bò qua cái ải bằng cấp này. Vậy mà nay lại tiếp tục đăng ký học đại học nông- lâm theo hình thức chuyên tu, tại-chức đấy bác ạ. Ai cũng nói “dốt như chuyên tu, ngu như tại chức”, nhưng thôi kệ nó! Có tấm bằng lận lưng nó cũng ấm chân bác ạ. Thú thật bác, bà chị ông anh em đâu mãi mãi ngồi chỗ ghế ấy. Thôi thì, em nhờ vả được lúc nào hay lúc ấy thôi. Mình cũng phải tìm đuờng vượt lên khi thời cơ đến, cho con cái một thân phận khác.

Trong ca bin xe, như một thế giới riêng biệt chỉ có hai anh em, gã thật tình tâm sự với tôi đủ điều. Cặp mắt và cánh mũi khoằm có tướng rất gian manh của gã hình như lúc này câm nín đễ mặc cho tướng tá “râu hùm hàm én” trung thực của gã tâm sự:

– Bác cũng biết, vừa được đưa lên trưởng phòng là em bị ban lãnh đạo cũ đánh tơi bời. Em vốn ít học, từ tổ trưởng bảo vệ, qua vài ba lớp tập huấn chuyên tu trên tỉnh mà bước lên trưởng phòng thì ai chịu ai. Em gặp khó lắm, nhất là khi khu vực chuồng trại heo thịt nó lắc đầu, nó bỏ ăn thì xẻ thịt và bán. Chúng viết tờ rơi tố em cấu kết bán thịt giá rẻ cho con buôn. Chúng tố em ăn chặn, qua mặt… Ôi, anh cũng biết cả xã hội ta đang sống mà, đẻ trứng thì phải lót ổ, rơm rác lót càng nhiều thì trứng càng khó vỡ. Thế là, thay vì tập trung lo cho trên, em quay về cần mẫn lót ổ dưới. Tất cả quan viên lớn nhỏ trong xí nghiệp em đều chia xẻ, biếu xén món ngon nhất, béo bở nhất. Có chút lệch giá thì em lại đưa cho lớn nhiều nhỏ ít. Ăn xôi chùa ngậm họng. Rồi quen thói, lâu lâu lại nhắc chừng chừng em “này! Chú Thông nhở, sao lâu nay heo thịt nó không lắc đầu nhỉ?”. Em cho thật khát, em lại làm giá và cho uống sữa từng giọt , từng giọt cho đỡ khát. Ôi! Chúng nó thối nát hàng lọat, ở đâu cũng cũng thế cả thôi bác ạ. Ra gì đâu , cái gì có thể ăn được thì chúng chén tất! Vừa chén đầy bụng vừa giả vờ vở kịch vì nhân dân’’. Ôi bác cứ tin em đi!

Gã họát miệng cười, hàm răng nay đã được chăm sóc trắng, sạch bợn vàng ố của khói thuốc lào. Gã bùi ngùi nói tiếp:

– Cái nghề làm quan thời này cũng lạ lắm bác à, nổi lo lắng ám ảnh tất cả các quan cán-bộ từ lớn đến bé là làm sao cho vừa lòng quan trên. Lắm khi vun bồi cho nổi lo trên làm cho họ mất nhân cách. Càng cố đội trên bao nhiêu thì càng đạp dưới bấy nhiêu , không dựa uy kẻ trên cũng khó mà an tòan với đám dưới. Chúng nó có ăn nhưng chúng chưa sợ thì vẫn chưa yên với chúng đâu. Luôn luôn phải đe cho chúng “sốt vó” chúng mới yên, chúng mới “đòan kết”. Tập thể nào, cơ quan nào, nói đòan- kết sẽ là nói láo, khi có thằng ăn được thằng chưa ăn được!” Thằng lớn có thằng lớn hơn đe, không làm cho nó sợ nó chẳng đòan- kết đâu. Em đem bộ lòng lợn và khổ phi-lê cực ngon lên thăm bà chị, em nói cho chị hay tụi đó dưới xí nghiệp “nọan nắm”, chúng chỉ chờ thịt em, chị bảo em yên tâm về để chị “no”.

Thế rồi mấy tuần sau, lãnh đạo tỉnh xuống thăm huyện, và thông báo cho xí- nghiệp em là đoàn sẽ đến thăm, nghe ban giám đốc và lãnh đạo xí nghiệp báo cáo tình hình sản xuất kinh doanh. Giám- đốc và cả ban cán sự chạy sốt vó, nào là cờ xí băng rôn chào mừng hoa quả, nào là xối rửa chuồng trại… Ôi chạy như vịt, em chả hiểu cái thời phong kiến thì cái đám thảo- dân đón quan phủ huyện ra sao, có giống thế này không?

Đòan do ông Phó chủ tịch Tỉnh, Ông Trưởng phòng tổ chức Tỉnh, vài ông giám đốc sở, vài ông chuyên viên… đi đảo vòng qua trại, đâu đâu cũng khen, máy ảnh chớp sáng, truyền hình quay vòng bấm máy… rồi vào hội-trường xí nghiệp, rồi giám đốc báo cáo qua loa, lảnh đạo chỉ thị và hỏi đáp ,rồi vổ tay râm ran … chợt cậu cần- vụ chạy từ ghế chủ tọa xuống lại gần em nói nhỏ vào tai “anh lên các thủ trưởng gặp!” em xốc lại quần áo, xăm xăm lên sau lưng bàn chủ tọa, ông anh rể Trưởng Ban tố- chức, kéo em sát xuống đưa tay nói thầm thì vào tai đôi lời, em gật gù gật gù tới tấp. Xong em đi xuống chỗ ngồi, ông anh rể quay lại nói với ông phó chủ tịch tỉnh điều gì đó, lại gật gù, gật gù…

Sau khi tiễn khách về, em là đề tài xôn xao, ai ai cũng có vẻ phục em, tay giám đốc gọi em vào phòng hỏi: “có phải đồng chí thủ trưởng hỏi về đòan kết đơn vị mình”?. Lão vừa dò hỏi vừa nói luôn: “đồng chí Thông cũng biết chúng tôi rất mực tôn trọng vai trò và công việc của đồng chí”. Thế đấy, em ậm ừ, cho qua chuyện. Em không nói rõ anh rễ nói những gì. Thế là, từ ngày ấy, cả xí nghiệp sợ và thay đổi thái độ với em, em được tay giám đốc và tay bí- thư xí- nghiệp gọi vào họp bàn :”Chúng tôi đã đề nghị đồng chí Thông giúp cho xí nghiệp một cái giấy khen cấp tỉnh trong đợt chào mừng… ngày. Đồng chí vì đơn vị chịu khó một lần lên đồng chí Trưởng- ban, lên ban thi đua khen thưởng…” Ái chà khi đã nắm sức mạnh ngấm ngầm của cấp trên là đám dưới cuốn vó lên sợ hãi. Đấy, dùng bọn chúng thì phải biết làm chúng sợ mình là thượng sách.

– Thế trong dịp báo cáo công tác xí nghiệp, anh rễ chú Thông nói thầm thì điều gì mà quan trọng thế!

Viễn- Thông cười ha hả nhe hàm răng ngựa trắng nhỡn ra:

– Ôi trong cái tập- thể mà tay nào cũng run sợ và thèm muốn quyền lực thì chúng thăm dò từ cử chỉ ,lời nói các quan lớn , chúng chỉ mong sao làm vừa lòng cấp trên. Nó rù rì, nó lấm lét đo lường niềm vui, nỗi buồn của cấp lãnh đạo. Chúng mất cả tư- cách, chúng tưởng tượng ra:”thủ trưởng chỉ đạo cho thằng Viễn- Thông đấy!” ; “Thủ trưởng lệnh cho nó theo dõi mình đấy!” –cơ quan nào cũng một lũ vậy thôi bác à! Chúng nó suy ra gì kệ chúng, em càng im lặng bí hiểm, chúng càng lo sợ em một phép.

Anh rễ em nói gì à, ảnh kéo em ghé sát tai chỉ nói : ”này, này chú Thông. Chị chú bảo chú nhớ Chủ Nhật tuần đến giỗ cụ, nhớ mang ít lòng và làm dồi nhiều nhiều nhé!”. Chỉ có vậy. Nhưng cái cách của anh rễ em là có ý đồ, có chuyện, có thuật lãnh -đạo tập- thể cả đấy! Hahaha, bác xem tức cười không! Chả lẽ em nói toạt ra, mà nói toạt ra thì chúng cũng chả thèm tin. Ha ha, chỉ có “nòng nợn và dồi’’ mà cả đám run như cầy sấy. Haha, tay giám đốc cũng là trí thức, kỹ- sư bậc hai cơ đấy!

Gã thẳng lưng, xách cặp giả da màu đen, hiên ngang đi về phía ủy ban, đi tập huấn, đi chuyên tu, đi học tại chức, gã đang từng bước đi lên vị trí cao của xã hội.

Sau một quãng thời gian hơn mấy năm, tôi chuyển tuyến chở cát đá thủy lợi dẫn nước cho một buôn làng dân tộc ở Đak- Mưng, thỉnh thoảng tôi thoáng thấy gã. Gã đã sắm chiếc xe hai bánh Min-cơ, nhà gã đã xây rộng ra, và dấu ấn lớn là ngôi nhà gã kỳ công xây cái gác lầu một vuông vức cở cạnh ba mét trên đó đúc chóp tròn tròn như cái mũ thần đèn của Aladin. Hình ảnh này là hình tượng phú- quý và quyền- lực sang trọng của đất Bắc trong thời gian này , khi các cán bộ đi Nga và các nước Trung Á về, nghe đâu ngoài ấy, chỗ nào cũng “chóp nhỏ” “chóp to” cái trắng cái vàng như các giáo sĩ Hồi Giáo đang dạo chơi giữa làng quê đất Bắc ! Gã không đủ sức làm lớn, nhưng cũng đủ thỏa cái lòng ước vọng về danh giá xứ Bắc đang tôn sùng. Giữa đám cây lá cà phê xanh ngát, có một cái mũ chóp màu trắng, cũng hay hay!

Bấy giờ, gã đã thường xuyên chạy min-cơ lên xuống huyện, tỉnh và các cơ quan. Gã kéo ở quê Sơn- Tây vào thêm mấy thằng cháu lo việc nhà, mở vườn trại trồng cà phê,tiêu giúp vợ chồng gã, để gã đã toàn tâm, toàn lực lo việc nhà nước. Gã cho tôi hay, bận lắm, bận lắm. Khi thì gặp anh Bảy lúc gặp anh Ba. Các sở ban ngành đều chỗ quen biết. Gã chặc lưỡi, tâm tình:

– Như đã nói với Bác, mình ban phát và nhận lại, cho nhau ân huệ của nhà nước cả, ai cũng vui, ai cũng lấy mỡ nó rán nó. Của nhà nước như núi vàng, mỗi người hưởng một chút có là bao, chút “nòng nợn” có là bao, nay bác này, mai bác kia vài câu. Vui cả thôi mà! Thế mà em đi đâu cũng thông suốt cả đấy bác ạ!

– Ồ, em quên kể bác nghe. Khi bác chạy xe lên tuyến thủy lợi Đak Mưng, thì em cũng gặp khốn vì đơn tố cáo bệnh heo thịt “lắc đầu”, chúng nó bảo từ ngày em về phụ trách trại thì tổng đàn lợn thịt là hơn năm trăm con, vậy mà cái bệnh heo lắc đầu đó “lụi dần”, nhập vào nuôi thì ít mà xuất ra thịt thì nhiều, nay chỉ còn non ba trăm. Vậy mà em cứ bán khoán cho tư thương giá heo xả bệnh. Rồi xí nghiệp mời ban thanh- tra của Sở Nông- Nghiệp xuống làm việc, đoàn chạy xe u-oát bất ngờ xuống khi có một con heo thịt sáu tháng tuổi, mơn mỡn hồng hào bỏ ăn, cứ chạy tới chạy lui, thỉnh thoảng lại “lắc đầu” húc đầu vào vách. Nhìn chú heo nhỏ rãi, bỏ ăn, cả đoàn đề nghị thịt để định bệnh. Ôi các ông Thú y tay ngang ngồi phè ở Sở thì biết gì; vạch tới vạch lui và ở lại “nuộc nòng, nuộc thịt” chén và phán:”Chà ngon thật, thôi để từ từ … đây là đề tài nghiên cứu khoa học về bệnh “lắc đầu” đấy! Bệnh lạ”

-Rồi nhóm bốn ông ở Sở nông nghiệp cùng hợp- tac đi sâu đăng kí đề tài nghiên cứu bệnh heo “lắc đầu”, còn em được xí nghiệp đưa lên sở hợp tác nghiên- cứu. Em cười mũi vào ba cái trò “mèo” nghiên cứu đấy bác ạ! Một bọn gà mờ bày trò, loay hoay ký hợp đồng dịch vụ với xí nghiệp heo, đề tài có vẻ ghê gớm: “quy trình và đề án trị bệnh lắc đầu của heo”, xí nghiệp bán heo nộp tiền cho đề án, mấy nhà nghiên cứu thì cứ thỉnh thoảng chờ em lên tỉnh cùng nghiên cứu món “nòng nuộc với dồi và mắm tôm” chỉ cần đôi chai cuốc lủi là hè nhau thỏa thuận: ”kẻ đá người nâng” cho các ban nghiên cứu “lắc đầu” mỗi lão vài triệu là câm như hến với kết luận khoa học đầy tính thuyết phục :”bệnh lắc đầu của heo chỉ là bệnh thời vụ, cần bổ sung các chất… cần vệ sinh môi trường… cần tăng cường đề kháng … khi có hiện tượng thì nên tách riêng con bệnh và thịt trước khi phát bệnh nặng. Đây là loại bệnh không lây truyền…” Bác thấy đấy, tôi cầm tờ kết luận trong báo cáo khoa học về cơ quan và từ hơn ba trăm, từ từ đàn heo thịt rụng dần, rụng dần, chúng phải “lắc đầu” để góp công sức xây dựng, phát triển … chứ! Phải không nào!

Mấy năm sau, tôi đổi qua đội xe khác,đổi sang lái xe Reo lớn chở đá hộc xây đập thủy điện ở huyện cách xa tỉnh lỵ hơn sáu chục cây số ngược về phía Bắc của tỉnh. Đội xe cũ vẫn còn tiếp tục công việc ở gần xí nghiệp heo của gã. Tôi nghe bác Sính, phụ trách đời sống đội xe kể về gã, khi các đội xe tập hợp về tỉnh liên hoan nhân ngày cuối năm.

– Này, xí nghiệp heo to lớn thế mà phải giải thể, gần cả trăm lao động tại xí nghiệp phải nghỉ việc. Làm ăn càng ngày càng lổ nặng ,người ngợm thì càng ngày càng tăng lên ,trong khi heo càng ngày càng hao hụt dần. Heo xả thịt bán giá trong, giá ngoài ngang nhiên, nghe đâu bệnh “lắc đầu” không chữa trị được đã làm đàn heo đi đoong!” Tay Viễn -Thông nghe nói được điều chuyển về tỉnh sau khi tốt nghiệp đại học tại chức, nghe đâu đang đi học chuyên tu ngành gì đó thuộc sở Công -Thương. Tay ấy quả là giỏi thật, con Mến con gái gã thì đã trúng tuyển cho đi học bác- sĩ y- tế cộng- đồng Tây-Nguyên để phục vụ nhu cầu bà con dân tộc. Gã đã bán căn nhà thần đèn Aladin ở dưới huyện, lên mua nhà trên tỉnh rồi. Bây giờ anh gặp chắc cũng không nhận ra gã đâu. Chỉ tiếc cho cái trại heo quy cũ to lớn như vậy mà bị bệnh heo nó “lắc đầu” xóa sổ. Và cũng từ ấy trạm y tế đóng cửa và nhà nguyện nhỏ ở xóm giáo cũng im vắng tiếng chuông. Khi đi ngang qua Trại heo ,gió thổi mấy miếng tôn rách rệu rả của nhà nguyện kêu rít lên như đang rên …

-HAI-

Chú à, bây giờ ngừơi mới thay đổi quy chế thông- quan hàng gia- công xuất khẩu , thay vì mời kiểm hóa hàng theo đơn hàng, theo tờ khai thì phải rà sóat đinh mức, duyệt xét lại các danh mục đã khai …cái ông tướng hải-quan mới tới làm trưởng-phòng khó quá. Ba ngày rồi lên xuống trình báo, đủ thứ giấy tờ lão cũng không xác nhận cho hàng xuất kho cho kịp tàu. Ba mươi công nhân bốc xếp nằm chờ chực tại kho công ty, xe công-te-nơ đã đăng kí, công an giao thông đuờng vào cảng cũng mua đuờng rồi …chỉ chờ trưởng phòng giám quản hải-quan kí duyệt .

– Ông ấy còn đòi gì nữa, cứ theo lệ chung chi mỗi công-te-nơ 20 phít bao nhiêu, công 40 phit bao nhiêu thì cháu cứ tự động quyết đi .

-Lo đâu đó hết rồi mà lão vẫn không chịu, nhất định đòi gặp người thay mặt công ty kí vào tờ khai này.Con có nói Giám-đốc đi vắng nên chú là phó kí thay, lão hẹn gặp chú sáng mai mà tối mai tàu chạy, sáng mai mà chú gặp lão nếu giải quyết xong thì lại tốn thêm một lố tiền nữa phải chạy nộp cho công an giao thông vì xe công-te-nơ chạy ngoài giờ quy định, hơn nữa tám công hàng bốn mươi phít thì công nhân sức đâu mà chất kịp, tội nghiệp bọn họ ăn ngủ chờ chực mấy ngày rồi …

-Được rồi, để sớm mai chú lên thử xem.

Tôi bước vào gặp Trưởng phòng Giám- quản hải- quan. Hai dãy ghế xếp trước phòng, mỗi người cầm xấp giấy tờ dày cộm thấp hỏm chờ. Cậu nhân viên của công-ty tôi sốt ruột nhấp nhỏm nhìn cánh cửa khép kín. Rồi cũng đến phiên gọi tên công- ty tôi, tôi và cậu nhân viên bước vào. Một người bệ vệ ngồi lút sâu trong ghế bành da, cắm cúi gạch gạch, sổ sổ trên xấp giấy trước mắt, không ngước mặt lên nhìn, nói như ra lệnh cho cậu nhân viên tôi:

-Anh đưa giấy tờ đây để tôi kí duyệt, về lo kiểm hóa gấp mới kịp chuyến tàu tối nay. Còn phó-giám- đốc công -ty ngồi đấy chờ tôi làm việc, về sau .

Tôi ngồi xuống chờ, mấy phút trôi qua. Ông trưởng phòng ngưng công việc, nhìn tôi qua đôi kính gọng vàng, giọng Bắc chắc nịch ấm và rền:

-Thật sự bác không nhận ra tôi sao ? Ông ta nhíu mày cười thân thiện .

Tôi ngớ người nhìn vào mái tóc dày đậm, cặp kính gọng vàng sáng bóng trên khuôn mặt phệ. Nhìn vào cặp mày sậm cắt ngang khuôn mặt và đôi mắt nhỏ hấp háy sau đôi kính, tôi mơ hồ nhận ra .

-Em là Lê-viễn-Thông đây mà bác không nhận ra em sao ?

-A, chú Thông trại heo giống Dak-kô, tôi mừng rỡ nhận ra gã, cái anh chàng ‘’ nòng nợn nuộc’’ ngày nào trên huyện phố núi heo hút.

Gã đứng dậy, cười híp mắt vồ vập ôm lấy tôi, vỗ đồm độp vào lưng:

-Ồ , dễ ra đã gần hai mươi năm rồi bác nhở .

-Ah , a …đúng , gần hai mươi năm rồi chú Thông!

Gã hể hả nói cười, gã vui mừng kể lể huyên thuyên, không đầu, không đuôi. Nối liền những mảnh rời khi vui quá gã kể chẳng có mạch lạc, tôi được biết sau thời gian tôi đổi công tác xa, thì gã cũng đã đưa gia đình về tỉnh. Trại heo ngáp ngáp đâu vài năm sau thì giải thể vì thua lổ không gượng nổi. Con đường tiến thân của gã lên vù vù nhờ cái dù ông anh bà chị, nhờ tài thăm dò ý muốn thượng cấp và ráp nối các chuổi ân huệ bất tận. Đôi bàn tay đen, thô của gã nắm chặc tay tôi lúc lắc theo nhịp nói vồn vả:

-Bác biết rồi đấy, sau khi bác đi về huyện phía bắc thì em vẫn thường liên lạc với bác Sính ở tổ đời sống của đội xe. Bác ấy lành thật !. Xí-nghiệp heo teo dần và chờ ngày giải thể, bệnh heo ‘’lắc đầu’’ bớt dần; nhưng sau vài năm xử nội bộ cũng quá nữa bầy heo thịt lại ra đi. Em rời xí-nghiệp khi nó ngoắt ngoải chết, bán căn hộ và vườn đất nơi bác hay ghé nhà em đấy, em lên tỉnh sau khi xong cái Đại- học tại- chức.

– Thế cô Hường và ba cháu thế nào rồi ?

– Cũng nhờ ông anh bà chị em trên tỉnh, nhà em được chuyển về làm tạp vụ Văn phòng tỉnh-ủy, còn cháu Mến đã lập gia đình, có một con, hiện cháu là bác- sĩ theo chồng về làm việc ở bệnh viện Nha-Trang.

– Ngày ấy tôi nghe bác Sính nói cháu Mến được tỉnh cử đi học đại- học y- tế cộng- đồng , tình nguyện về nơi núi rừng xa của bà con Rhade mà ?

– Lại bác nữa ! Bao năm bác vẫn vậy! Thì ta phải tìm thang tre mà leo lên , nhưng khi đã lên cao rồi thì bỏ thang tre mà đi cầu thang bê-tông lầu cao tầng chứ lị. Cái dù ông bác Phòng Tồ-chức đâu mà cháu gái phải về nơi khỉ ho cò gáy!. Gã nhíu mắt nhìn tôi cười, nói tiếp . Bây giờ thì vợ chồng em và hai cháu trai đều về Thành-phố được năm năm rồi . Hai cháu trai, một đứa đang trung-học tại đây, cháu Thọ ngày ấy nay du- học, học bổng đi Đức, ngành lâm-nghiệp .

– Từ ngày ấy, tôi chẳng hay biết gì về chú, chú Thông ạ.

-Làm sao mà bác biết được. Tôi ngạc nhiên khi thấy tên bác kí vào giấy tờ thông quan , nếu cứ như mọi lần ông phó của bác kí thì làm sao anh em mình gặp nhau. Đâu ngờ bác nhỉ?. Thế bác bỏ tay lái cát đá từ bao giờ ?

-Cuộc đời nó lùa. Khi xét biên chế thì tôi gốc là lính cộng-hòa, lí lịch xấu, bị loại ra. Người chiến thắng đã qua hết màn giáo-đầu :‘’anh em cả nước một nhà , tình nghĩa Bắc-Nam . . ’’ người ta thực hiện đúng kế-hoạch trong sạch hóa hàng ngủ … Tôi thất nghiệp, về đây lang bang sống nhờ nhà vợ bán hàng chạy tem phiếu. Thế rồi đến thời mở cửa cho kinh tế tư nhân, tôi được cho vô làm phụ bà con bên vợ,sống qua ngày. Mấy người bên họ nhà vợ, người Hoa Chợ- lớn thành lập công ty gia công túi xách và giày dép xuất khẩu, họ có chồng con ở Hồng Kông, có nhà xưởng sản xuất bên ấy. Người Tàu có máu làm ăn, truyền thống của họ là đánh hơi ra nơi nào làm ra tiền. Họ thấy nơi nào có nhân công giá rẻ, có nhà nước kêu gọi đầu tư bằng chính sách thuế, là họ mang dàn máy móc cũ, khách hàng cũ, sản phẩm cũ cho một giá sản xuất rẻ mạt ở nơi mới… Mình cũng chỉ là nhân công chạy gạo ,làm đầy- tớ- có- hia- có- mão thôi mà !

-Em biết, em biết tất. Bao công ty, nhà hàng có cái vỏ Việt vậy thôi chứ trong ruột không Tây Mỹ thì cũng là Tàu, Thái tuốt tuột cả thôi mà. Mấy mươi năm mài răng đánh đấm là chính biết gì đâu mà quản lý kinh tế thị trường. Ôi, cứ nhìn như em đây thì bác biết toỏng, trường làng chữ nghĩa chưa được một chén, rồi gặp thời lên bổ túc trung cấp, rồi tại chức Đại- học, quấy quá chạy chọt quen biết mua tấm bằng kiếm cơm. Đã không biết gì mà chểm chệ ở cảng- vụ từ Qui- Nhơn , Nha- Trang , Bà- Rịa Vũng- Tàu , rồi nay Thành phố …Gọi là biết để hướng dẩn, chỉ đạo sản xuất thì chẳng ai biết gì, nhưng biết làm khó để hạch sách kiếm tiền thì thằng nào cũng sành, vị trí nào cơ quan nào cũng có bài của nó tất . Tay nào liêm chính vào cái dây chuyền nhũng nhiễu này thì sẽ tự động bị loại . Nó không lấy dưới chung trên thì chẳng ai cho nó ngồi đó cả. Đấy, như hôm nay, làm sao để giúp bác gia- công nuôi cả ngàn công nhân? Em chẳng biết phải làm gì, nhưng chỉ cần nhíu mắt, gằn giọng thì bác chạy có cờ …Hôm nay em bảo đảm bác cũng cò kè lên nộp em mười vé phải không nào ? .

-Đúng, chú tinh thật, anh định lên sẽ gởi trưởng phòng mươi triệu xin duyệt cho …không thì bị phạt còn khốn hơn ! May quá, anh gặp chú.

Nói chuyện với tôi , gã thẳng thừng ruột ngựa , nói toẹt về cái xấu của mình mà không ngượng mồm. Chỉ năm ba câu sắc gọn, như người xài đoãn đao, gã đã xoáy gọn cái nhìn sắc bén vào hoạt động của gã và mọi hướng chung quanh mình :

-Làm quái gì có thứ lý-tưởng nửa vời bác nhỉ; trai gái thương nhau rần rật, ôm nhau rần rật, mà cứ luôn mồm: ”Anh chỉ ôm thôi , chỉ vuốt ve thôi !”, chúng mình chỉ có tình yêu lý tưởng thôi…phét, láo cả! Bởi thế làm quái gì có thứ kinh tế thị trường định hướng này nọ, không tưởng. Hoặc là phét , hoặc là bệnh thần kinh, hoặc chỉ là chiêu dụ khị đánh lừa kẻ ngây thơ. Đã làm kinh doanh thì tranh nhau hơn thua về lợi nhuận, mà muốn thế thì cạnh tranh sao cho có sản phẩm chất lượng tốt , phục vụ tốt , giá cả tốt, tiếp thị quảng cáo tốt. Chúng bảo kinh tế thị trường bởi cạnh tranh nên tàn sát nhau, bóc lột nhau, phi nhân bản . . nên trước sau gì rồi bọn tư-bản cũng lăn quay ra dẫy chết tất ! Còn lâu , vẫn cứ lải nhải cái chuyện tư-bản thời thế kỉ 19, cái thời làm giàu nhờ bóc lột sức lao động đã ra rìa đời tám hoánh nào rồi.Bọn tư-bản, chúng sẽ dựng tượng cảm ơn ông tổ Mác -ănghen của các ngài, nhờ lắng nghe phê phán mà họ sửa đổi để hòan thiện hơn ,đổi thay để nhân bản hơn những kẻ trù tàn sát mình. Thế nên tay thì ôm kinh tế thị trường mà lòng chỉ chực có cơ hội là lấy hết không bỏ sót, rồi quay về cái định hướng xa vời vợi đó . Tranh nhau hơn thua kiếm lợi nhuận trong kinh tế thị trường có gì xấu nào ? -Luật pháp nghiêm , kiểm soát tốt , quang minh trong quản lý, thông qua tự do ngôn luận để có hàng ngàn mắt lưới kiểm tra hành- vi công- quyền …. Còn bác thấy bây giờ thì sao nào? – Cái thứ kinh tế quái thai “lại cái” này là ổ tham nhũng, không minh bạch : Sau bao nhiêu năm nghiến răng nghiến lợi sống trong khốn cùng, có muốn tham thì cũng chẳng có gì mà tham, ngoài vài ưu quyền nhỏ giữa mọi người xác xơ nghèo đói, như mấy tay chủ-nhiệm hợp tác xã có nhũng nhiễu chỉ vài cân thóc, bửa đám giổ. So ra , đáng gì với cái thời “lại cái” này, nó bán cả nước cũng nhơn nhơn là yêu nước cơ đấy. Làm gì nhau nào ! Nó ôm doanh nghiệp nhà nước, cái gì béo bở thì ngài thủ-trưởng đưa hết về công ty tư nhân sân sau của đồng bọn, cái gì xương xẩu khó nuốt thì lại nhận cho xí- nghiệp nhà nước, hàng hóa làm từ công ty sân sau hư, bị trả thì tìm cách ảo thuật đổi hàng: hư là của doanh-nghiệp nhà nước , tốt là của công-ty sân sau…Trời ạ, chúng làm ăn thế mà doanh- nghiệp nhà nước không phá sản mới là lạ. Loại hình kinh-tế bán- nam -bán- nữ này là hủ mắm đầy dòi, mà lý lẻ duy nhất để cái hủ yên vị tồn tại mà không chùi rửa được là bởi quyền quyết sự tồn tại của hủ mắm là độc quyền của lũ dòi lúc nhúc nằm phè trong hủ mắm .

-Lâu rồi, gặp bác là nhớ cả một thời cơ hàn, gần hai mươi năm rồi còn gì, hôm nay em thật là vui. Công việc là trước tiên, việc gì bác cần, đã giải quyết xong . Bác còn cần gì nửa không ?

-Thì chú cũng biết đó thôi, hàng công ty anh chưa thông quan được cũng vì mấy cái zíp kéo. Nay chú đã kí cho thông quan, coi như xong .

-Thật ra là bài toán đánh đố, túi xách, áo quần giày dép ở thị trường mỗi ngày mỗi đổi mốt, thay kiểu cách thì phải thay nguyên vật liệu, vậy mà các quan ta nhốt cái đổi thay sống động đó vào danh mục ba mươi hai loại nguyên liệu gia công ra cái túi xách; hay sáu mươi bốn loại cho đôi giày. : Luật của ta cái gì cũng có, cái gì cũng nữa vời, giải thích kiểu gì cũng được bởi hàng ngàn thông- tư , quyết- định dưới luật . Mà ai xét cho cái đúng sai, nghề luật sư ,trường đai-học luật đào tạo những con người này ,nước nào cũng vậy .Còn nước ta ? – Có luật mà không có luật- sư bào chửa , có nghề mà không có hội ngành nghề bảo vệ , có miệng mà không được nói, mà nói ai thèm nghe … Các hội- nghề- nghiệp đều …có đủ, đó là văn phòng nuôi vài công chức quốc doanh, họ đâu có trách nhiệm bảo vệ các hội viên doanh nghiệp trước sự mè nheo, gầm rú của linh cẩu và kền kền trên đường xua đuổi cho đến gục ngả và bị phân thây? Cũng từ đó có cái nghề chạy cho ra các loại thông tư, hướng dẫn, quyết định từ bộ, cục, địa phương sao cho phù hợp với ý đồ và khẩu vị của người đặt hàng. Chúng thâu tóm đất rồi chạy qui hoạch, chúng vẻ hàng ngàn đường cho hươu chạy vào rọ, rồi thúc trống truy đuổi hươu. Tựu trung cũng bởi dốt về chuyên môn và quản lý; tham lam mà độc quyền và trên hết mọi sự là hoạt động công không quang minh : Nơi ẩm thấp , càng thiếu ánh sáng sẽ là ổ của vi trùng và dòi bọ! Còn nói về những nhà sản xuất của mình. Bác ơi, năm năm qua thằng em bác ngồi ghế hải- quan từ cảng Qui-Nhơn , đến Vũng Tàu , Thành Phố . . đi từ nhân viên kiểm hóa đến xét duyệt định mức, đến xử lý các sai phạm . . em biết tất, em hiểu tất, chúng ta cả nước này không khéo chỉ là miếng mồi ngon của cái lưới lồng lộng văn-hóa ‘’kinh-tế du-cư “ của Chệt. Người Hoa họ rải khắp năm châu bốn biển đã bao thế kỉ trước, họ vẫn quần cư tại nơi đến, họ vẫn giử tập quán và ngôn ngử. Tinh thần dân tộc nối kết họ lại dù xa, dù gần. Nay, có internet , có kinh tế toàn cầu hóa, có hệ thông siêu thị, đó là mây cho rồng bay, ba tàu sẽ phát huy hết sức bật cho bác xem. Họ chỉ cần nhấp chuột là nối liền mạng tiêu thụ, mạng lưới sản xuất nguyên vật liệu và lao đông nghèo tất cả các nước sẽ làm công giá rẻ cho họ, sẽ là thị trường béo bở tiêu-thụ hàng hóa của họ. Họ là công dân nhiều nước khác nhau về lý thuyết, nhưng họ có một nền văn hóa dân tộc chung, công ty nước này mua bán với nước kia chỉ là hình thức pháp lý của họ với nhau. Sản xuất, gia công, mua nguyên liệu. . họ làm giá, họ hối lộ, họ chạy chính sách,họ tự phân vai chủ lớn, chủ bé bên ngoài, còn bên trong đều là trò lừa bịp có tính truyền thống bao đời nay của họ. Họ không xấu, họ tồn tại theo cách thức thương lái giang hồ bốn bể đã ngàn năm rồi. Một đất nước yếu, mà lắm kẻ hèn và tham ô nhũng nhiễu là mãnh đất màu mỡ cho họ bành trướng! Huống hồ đất nước ta lại ở sát cạnh anh đại-hán đầy mưu đồ ấy .

Ngồi nhìn gã loay hoay kí xoành xoạch, làm mặt nghiêm, gằn giọng rồi thoắt thản nhiên tém bao thư hất xuông hộc bàn điệu nghệ như vũ nữ ba lê khoát tay cúi sát chào khán giả. Chỉ trong một chốc gã đã giải quyết hết số hồ sơ trên bàn, rồi gã mở tủ lấy ra chai rượu whisky chivas 18, gọi nhân viên bảo tài xế đến đưa tôi và gã đi .

-Này, hôm nay anh đi với ông anh kết nghĩa, gã cao giọng, các chú cứ làm việc, có gì khẩn thì điện anh, ai hỏi bảo anh đi công tác.

-Hôm nay thì anh em mình cưa chai này, kỉ niệm hội ngộ, uống để nhớ mấy ly đế trắng sơ giao với ‘’nòng nợn nuộc’’ ngày nào bác nhá. Gã luôn thích tự hài hước giọng nói quê của mình khi mới vào Nam.

Tôi và gã ngồi trên chiếc xe đen bóng, bảng số nhà nước, chạy về hướng Thủ-Đức. Tôi nhìn gã ngồi dựa ngửa, bụng tròn lưỡng nặng nề, khuôn mặt đen gân guốc ngày nào bây giờ phì ra, tai tái bủng, làm những chấm rổ hoa ngày nào nay mum múm như vỏ cam sành. Gã xúc đông vì tình cảm thật sự với tôi vì tôi là nhân chứng sống cho cả một quá trình gã vượt khó đi lên của gả và gia-đình . Có thể gã cũng có vẻ ngượng, chột dạ khi ngoái nhìn lại những bước đi thần kì của mình. Bàn tay thô đen múp những thịt của gã cầm lấy tay tôi siết chặt, vừa nói vừa lắc như nổi vui hồn nhiên của một người trẻ tuổi :

-Em rất quí bác, ngày ở Trại heo không có bác chịu khó giúp hai vợ chồng em săn đón quà cáp hằng tuần cho ông anh, bà chị em và các ông bà các sở thì em đâu có tận dụng nó mà leo lên. Tối qua em nói với vợ em thấy tên bác trong hồ sơ thông- quan hàng gia-công, họ và tên của bác khó mà có người trùng, y như rằng ! Vợ em nghe nó mừng lắm, còn nhớ vợ em mang cái bụng chửa lặc lè ngồi ca bin xe bác lên tỉnh khám thai, ôi cái thằng con trai Út khi sinh ra đâu giáp tháng là bác chuyển đi đấy. Bây giờ nó học năm cuối trung-học ở đây, thằng Thọ thì nay có học bổng đi Đức học về lâm nghiệp. Thấy bác là vợ chồng em nhớ lại cả đoạn đường gian truân, chen chân tìm cách đi lên, cách tồn tại …và bác cứ nhìn bọn em là hiểu ra cả triệu người Bắc vào Nam sau năm bảy lăm, mỗi người một lối, chen nhau tìm chổ đứng, chổ đổi đời trong Nam này. Bác là chổ anh em với gia đình em, bác đã gặp em từ đầu ,vậy mà bây giờ …thế này, khó mà tin được bác nhỉ. Phải chi em tài ba, hoc hành đến nơi dến chốn, một lòng tận tụy vì dân vì nước cho cam. Tụi này bơi trong một dòng chảy mới, trong cơ hội đổi mới nửa vời này, như em đã nói chuột không ra chuột, dơi chẳng ra dơi. Đổi mới kiểu kinh-tế thị trường định hướng này nọ nó như con sâu lột kén nửa chừng, cánh thì xập xình đập, thân còn dính sát rát rạt vào vỏ kén, bay không lên, rút vào không xong, ngước nhìn thì thấy bao cánh bướm các nước quanh ta nhẹ nhàng bay, sao nó đẹp thế. Thực ra đổi mới kiểu này chỉ tổ là cái ổ mối mọt.

-Nè, gã nói với tay tài xế, cháu chở hai chú đến quán Bạch- Dương quen thuộc, mang chai rượu lên phòng lạnh trên lầu, bảo tụi tiếp-viên hôm nay để chú yên nói chuyện với ông anh. Xong cháu về cơ quan, khi nào cần về chú gọi.

Quán là một biệt thự hai tầng nằm núp bóng dưới đám bạch đàn. Các em thấy khách đến ùa ra lố nhố móng đỏ môi hồng, rồi như có mật lệnh họ rút yên, tôi cùng gã lên lầu ba. Các quán thế này nằm trong hệ thống dịch vụ tinh vi của từng ngành, chúng tôi vẫn thường nghe nhân viên giao nhận nói đến quán Bach- Dương. Công an giao thông, nhà đất, lương thực, trường dạy lái xe, học vụ …ngành nào có quán quen thuộc đó, có dịch vụ xe cộ chuyên chở đó, để đưa anh Bảy, chú Ba đến công tác, đến kiểm tra, đi thư giản…và chổ ra giá, thỏa thuận, ăn chơi. Trăm việc, cuối cùng người chi tất là nhà sản xuất. Nhìn các cô gái thập thò rồi lẩn đi sau lệnh của gã, biết ngay gã là khách hàng quen thuộc của quán. Mỗi nhóm quan chức thuộc mỗi ngành trong thành phố này đều có những quán quen thuộc. Công ty nào rồi cũng phải nuôi một vài nhân viên chuyên lo múa may, tìm hiểu ham muốn của các anh Bảy, anh Ba, chìu chuộng, chung chi, khổ nhục nuông chìu đám quan chức. Gã nhíu mày cười hỏi tôi:

-Em hỏi thực với bác chứ làm doanh nghiệp, bác có đi bia ôm với các quan chức chưa?, bác nghĩ thế nào về cái trò này? Hihi, bác cứ thử nói em nghe.

Gã trầm ngâm :

-Này bác, có phải các trò sờ mó bia bọt này là trái ngọt đầu mùa của nền kinh tế tự do không bác? Bác sống trong Nam, trước kia có thứ này không bác?. Gã lại tự trả lời.

-Có nước nào giá phụ nữ lại rẻ mạt thế này không bác? Bao công sức nuôi đứa con gái lớn mười tám đôi mươi, rồi đành để cho đám bệnh hoạn nó dày vò thân xác với mấy tờ “boa”” năm chục ,một trăm… Vừa uống vừa ôm vừa sờ mó, nói cười nhăn nhở, trên màn hình thì hát hò, em cứ hát hò, dưới bàn thì các anh các cụ tay trái tay phaỉ ló mó, lần mần …

-Hầy, chú Thông vẫn thế, dù đã bao năm trôi qua. Chú vẫn thích cào cấu vào những vết thương đầy mẫn ngứa của chính mình. Đau rát lắm chú ạ, thời thế nó vậy.

Tôi nhìn gã trầm ngâm cùng tôi uống mấy ly sec. Tôi biết tửu lượng của gã, ngày ấy, khi đối ẩm cùng tôi gã luôn miệng nói : ‘’-Em thích cách uống của bác, lặng lẻ đi theo mà tràn đầy tình, vê cốc rượu gọn, dứt khoát”.

Qua vài ly với mấy miếng sườn non nướng mọi chấm muối ớt, môi gã mấp máy như một ly nước sóng sánh chực tràn, gã muốn tâm sự điều gì. Tôi đánh tiếng trước:

-Rồi bà chị và ông anh Trưởng ban tổ chức tỉnh , nay chắc đã về hưu ?

-Cả hai anh chị đã về hưu, con cái thì cậu trai lớn đi du học học bỗng nay đã về làm việc ở tỉnh, cô gái có chồng Hà-nội. Anh chị có căn biệt thự mua hóa giá, nay bán lại được hơn trăm cây. Rồi mua căn hộ lớn ở thành phố cho thuê, nói chung đó là khuôn mẫu thành công của một đời đi cách mạng về hưu an toàn.

Gã uống cạn ly rượu, mắt đăm đăm nhìn ra cửa, nói như thì thầm biện bạch:

-Bác nghĩ xem, cậu Út em bị bỏ đói chết ở đình làng vì không chịu tố gian cụ Chánh,năm 83 ông chú già ở làng bảo em bỏ làng mà đi đi, ông nói mày sống trong một khuôn mẫu mới , người ta đặt thế, nếu không chịu được thì đi đi, bất mãn, chửi rủa chỉ tổ hại thân, đi xứ khác mà sống theo kiểu của mày. Đi đi, tìm đường mà sống. Em nhớ, quần ống thấp ống cao, bỏ làng đi…hình như chuyện này, xưa em kể với bác rồi. Đấy, bà chị họ, ông anh rể là những người vì lý tưởng xác lập một nền móng mới, họ chiến đấu và đã chiến thắng. Họ đã hy sinh cả đời cho các điều họ tin tưởng và họ xứng đáng có đuợc thứ họ cần. Nếu cả đất nước hy sinh mất mấy mươi năm để có thống nhất, có độc-lập, rồi như thế này …chỉ mang đến áo cơm gạo tiền, điều kiện tiến thân cho một tầng lớp mới thay tầng lớp cũ và ước mơ công- bằng xã hội còn xa vời vợi … Bác có hiểu biết gì nhiều, nói cho em nghe đi , biết bao gia đinh ly tán , mấy triệu con người từ Bắc đến Nam đã nằm xuống, cả một dân tộc thụt lùi lại so với thế- giới cả trăm năm, để làm gì vậy bác ?. Chẳng nhẻ, chỉ được có tiếng vĩ đại, anh hùng, đánh đuổi mấy thằng to nhất, lớn nhất, khốn nạn nhất nhân loại ! Có phải thật vậy không bác ? Năm 79 em súyt mất mạng ở Lũng- Cú vì anh cả Tàu quí mến, em đã chứng kiến cảnh đàn anh đồng- chí khát máu tàn sát, hiếp dâm không gớm tay cả đàn bà trẻ em, xác phơi đầy biên giới. Rồi ải Chi-Lăng ngày nào, một nửa thác nước Bản- Giốc, biển đảo Hoàng- Sa …tại sao ta lại vui vẻ, quí mến để người anh em chiếm đoạt ? Sao vậy bác? Em làm việc tại các cảng vụ, đọc các tờ khai xuất nhập, đọc các vận đơn gian lận một cách hợp pháp về xuất-xứ của người Hoa trong kinh doanh. Họ âm thầm ăn ruỗng xương tủy nền kinh tế của ta bác ạ. Nhân danh cái gì mà để chuyện ngàn năm kiên cường chống giặc ngoại xâm giữ độc lập của cả dân tộc phải thế này hả bác? Có phải đây cũng là chuẩn đạo đức mới, như dẫu anh biết ông Cụ chánh trong làng không là người ác, nhưng nhất định tố gian buộc tội, đánh đến chết, có thế mới là người tốt trong chuẩn mới ? Dẫu biết tổ-quốc mất đất, mất dân nhưng vì là anh em đồng chí, cùng tiêu chuẩn đạo đức mới, nên câm lặng vui mừng mới là yêu nước ?.

Bác hỏi về ông anh rể và bà chị họ, làm em chạnh lòng nghĩ đến bản thân mình, nghĩ lan man đến chuyện đất nước. Từ em, em suy ra tất. Anh chị em, cũng như nhiều người đã chiến- đấu và đã chiến-thắng, họ đã hy sinh và họ đã xứng đáng thụ hưởng các thành quả đó. Nhưng những người đó được bố trí vào các vị trí, các chức vụ không phải là nhiều, biết bao người sau bao năm tháng hy sinh trở về là một công dân lương thiện, và họ ngao ngán khi chứng kiến thực tại ! Không phải ai ai ở vào vị trí tốt đều bán rẻ lý tưởng và tham nhũng cả đâu. Họ nhiệt tâm nhưng vụng về và dốt nát về quản lý nên khi ban phát ân-huệ và quyền lực là kẻ hở lớn cho lòng tham và dục vọng của những người cơ hội. Những người xấu và bọn cơ hội thời nào, ở đâu mà không có. Sau 75, bọn cơ-hội tiềm ẩn của chế-độ từ Bắc vào, ở rừng ra cộng với bọn cơ-hội ba- mươi- tháng- tư trong Nam này nở rộ như đồng cỏ cháy gặp mưa. Anh chị của em như bao ông cách mạng khác, họ say sưa trên chiến thắng, họ đồng hóa cái lý của súng đạn, mưu lược, ngụy trang, lừa phỉnh của chiến đấu với quản lý xã hội, và quản lý kinh tế. Với họ quản lí xã hội dân sự , quản lý kinh tế cũng như đánh du-kích, mọi cách đều được dùng miễn là thắng … Họ cũng chơi chiêu, chơi trò như thời chiến …nhưng đời sống thời bình và phát triển của xã-hội không phải là việc du-kích , phục kích , gài mìn…quản lý theo cách nới rộng rừng ra phố. Chắc bác còn nhớ, chỉ cần một động tác vô thưởng vô phạt , ông anh em thăm Trại heo, kéo em sát tai thì thầm về chuyện :”chị mày dặn còn mấy ngày nửa có đám giổ, nhớ…”. Vậy mà cũng từ đó thay đổi vận mệnh em, như anh thấy đấy. Từ cá nhân em, em suy ra, những người có quyền lực như anh chị của em, không phải không có nhiều người dựa vào quyền lực để tham nhũng, buôn quan bán tước; nhưng cũng có rất nhiều người tốt, sống giản dị , họ ban phát ân-huệ như quán tính của người tiểu-nông hàng xóm tốt bụng. Cái dốt nát và khờ khạo của họ trong ban phát ân huệ, nhận ân huệ bắt cầu cho biết bao hậu quả mà chính họ cũng không ngờ. Ông anh giúp cho em hoặc ai đó một lời chào chú Bảy , anh Ba thì biết bao là lợi lộc mà chính ông cũng không biết. Ông nói vài lời như khơi khơi với tay trưởng phòng nhà đất, thế là tay nọ vận dụng ít luật và thông tư, quyết định…trong rừng luật lệ để hóa giá cho ông căn biệt thự đắc địa với giá tượng trưng, hay cho người quen của ông anh miếng đất làm nhà có hai mặt tiền …rồi có cơ hội ông anh lại giúp cho con trai tay trưởng-phòng nọ cơ hội tuyển thẳng đại-hoc , cơ cấu-nhân sự lãnh- đạo tương lai vì hạt giống tốt ; giúp ân – huệ hay trả ơn ân huệ ban này , sở nọ vài cô chiêu, cậu ấm văn dốt vũ dát đi Tây, đi Mỹ vài năm sau đó đem tài năng về thay cha chú lãnh đạo đất nước ! Em thấy họ quá tốt bụng để vô-tình làm rất nhiều việc gây hậu quả xấu mà lòng họ vẫn thanh thản. Các ông cán lớn bé phân phát, trao đổi cho nhau ân huệ và quyền lực. Hàng triệu triệu các trao đổi nhân danh lý-tưởng đồng chí ,đồng giai-cấp , đồng đội, đồng hương, đồng môn, đồng khóa… đó tạo nên tấm lưới phủ khắp khắp ân tình’’ ha hả’’ của người chiến thắng. Trận mưa móc ân huệ đó có thể có người lợi dụng, có người ngây thơ, trên một cái nền luật pháp phức tạp , giải-thích kiểu gì cũng được. Luật pháp là sản phẩm của lý trí, nhưng áp dụng nó vào thực tế thì đầy cảm tính , tùy dụng ý của lắm người nhiều quyền lực , hoặc không biết luật .

Đấy, anh chị của em là bước thang cho em có ngày hôm nay. Dĩ nhiên em phải có dụng tâm khai thác vị trí ‘’ em ông trưởng phòng tổ-chức’’. Anh chị ấy là người tốt nhưng dốt. Xã-hội ta có cả trăm ngàn người như vậy, họ tốt quá với tinh-thần tiểu-nông , muôn ngàn thứ ân huệ họ vung vải đã chận đứng biết bao cơ hội đi lên của những người trí thức , tài năng có thực học. Việc này khủng khiếp hơn thời phong-kiến ở VN nhiều, luật-lệ về’’ phạm húy’’ với triều đình xưa còn có chổ cho trạng- nguyên chân đất có tài làm tể-tướng chứ bây giờ nguời tài ở ngoài ‘’hoàng-tộc’’ thì chỉ có đứng bên rìa ! Cả triệu dân nghèo, dân chiến bại, dân ngoài “hoàng tộc”… đâu có đường mà đi lên hả bác ? Tấm lưới thiên la địa võng cho và nhận ân huệ đó tạo nên một triều đình phong kiến mới, là chiến hào mới bảo vệ ‘’hoàng tộc’’ và đế-chế.

Đó là giai đoạn đầu của mối tình gượng giữa kinh tế thị trường và kinh-tế kế hoạch tập trung, khoản mươi lăm năm. Nhưng đến nay thì đã khác hẳn. Thế hệ các người tốt từ tiền cách mạng hay chiến trường trở về đã qua. Thế hệ ấy phần lớn là nguồn trí-thức giai-đoạn cuối của Nho, giai đoạn đầu của Tây, hoặc những nông dân chân đất ngời ngời nghĩa khí thiết tha yêu nước. Nay thì thế-hệ đó đã già nua và suy-tàn. Thế hệ tiếp nối là lớp thế- tử con cái các quan to đi học xa trở về liên kết nhau, thứ nữa là những con người ba- mươi- tháng- tư một thời giúp việc cho anh Ba anh Bảy, chúng lớn lên nhờ ân huệ đàn anh, nhưng chúng khác đàn anh, chúng là bọn thực-dụng, chúng hiểu rõ giá trị khổng lồ của quyền lực và ân- huệ được tính bằng tiền. Chúng tiếp cận và nhanh chóng học hỏi cái gian- xảo của kinh- tế tư-bản nhiều hơn là tinh hoa : Đàn anh của chúng ban phát và nhận ân huệ thì nay chúng rao bán, dùng ân huệ đó mà lôi bè, kết cánh tạo nên thành từng mảng sâu bọ ,bềnh bồng vật vờ trong đời sống xã hội . Ban đầu là trạng thái “dấm dúi”, thập thò thập thụt, như bác định chung cho em mươi triệu sáng nay vậy. Hihi. Từ anh công-an giao- thông nhuần nhuyễn hất tờ bạc vào xắc- cốt khi đứng chốt kiểm tra, đến anh cán bộ quận hất lẹ vào hộc bàn khi chứng bản sao giấy tờ, đến anh bác sĩ làm bộ ngơ ngác khi người nhà bệnh nhân dúi vào túi áo bờ-lu …Ôi, mỗi ngành nghề tự khinh bỉ mình khi phải tự luyện cách để có những đồng tiền như vậy, phải biết dọa, biết đe, biết treo , biết nhử… tinh-vi như anh chàng dùng nhựa mủ mít để bắt ve sầu, hay anh bán dầu rót dầu vào miệng chai mà không ra ngoài một giọt trong Nam-hoa-kinh của Trang-tử. Buớc xa hơn là ban phát vị trí làm ra tiền nhiều ít, thì có giá thấp cao; thế mới có cảnh mua quan bán chức. Bác ạ, người ta bảo tình cảnh đó là do kinh-tế thị trường, chứ trước kia tất cả đều xếp hàng tem phiếu, thì làm gì cho có chổ cho tham nhũng . Cái cảnh quê em ngày ấy, cuối đông cung cấp phiếu cho các hộ mua vãi may quần áo mới cho lũ trẻ đón xuân, chỉ bán toàn một thứ vãi trắng sọc xanh, sáng mùng một đón năm mới, cả làng, cả phố đâu đâu cũng nhan nhản trăng trắng sọc xanh. Tức cười, có ai tranh nhau tham nhũng thêm vài mét vãi trắng sọc xanh đâu bác nhỉ ? Qui luật kinh-tế thị trường có luật lệ của nó, luật lệ càng chặc chẻ thì tự-do càng có giá trị. Chúng ta nghĩ ngược lại nhân loại tiến bộ, chúng ta cho bọn tư bản cạnh tranh buông thả, tự do là không sống theo luật lệ. Kinh tế thị trường của ta cũng đầy đủ luật , nhưng giải thích luật thì độc quyền của một số người. Văn bản dưới luật hằng hà sa số , quan cán xấu thì giải thích luật tùy mức độ chung chi .Đấy bác ạ, luật lệ và hiện trạng kinh tế của ta là như vậy, tất cả mọi người đều biết, đều thấy hằng ngày nhưng lùng nhùng không lối thoát. Tôi có đọc mới đây thấy ông cụ Phan Tây-Hồ vậy mà cực kì hay !. Cừu nào thì sói nấy , dân trí ta mấy trăm năm nay , ngoài việc học căm thù giặc để giành độc lập, vẫn còn mông mụi như thời Tự Đức. Chưa khai được dân trí thì mãi mãi chỉ là trò “dịch chủ tái nô” mà chủ mới cướp bóc tinh vi,thủ đoạn và khoa học hơn chủ cũ nhiều !

Gã ngật ngưỡng giải thích cái thế giới sống mà thế-hệ gã đã và đang bơi lội qua , gã đã bơi đến điểm cao nhìn lại. Từ ngày mới quen tôi thích tính chất phản tỉnh , lột tả “rát rạt” của gã. Gã với tay cầm chai rượu rót hai ly đầy, nhìn tôi ái ngại như nhìn một người anh già yếu còm cỏi , gã tuôn ra như không kìm được:

-Lắm lúc nhìn các bác , các đơn vị sản xuất chầu chực, chờ duyệt cái này, giải quyết cái nọ. Rõ khổ . Cột cũng tụi này mà tháo cũng tụi này !. Biết cả, biết cả . Mỗi công-te-nơ hai mươi phít, bốn mươi phít chung cho hải-quan kiểm hóa bao nhiêu, trả tiền xe dịch vụ chở mấy ông ấy bao nhiêu, chung cho công an dọc đường bao nhiêu, khi trể tàu phải vận chuyển trong giờ hành chánh phải mua đường cho công an giao thông dẫn lộ bao nhiêu, cho thêm cho thằng nâng hạ để nó chịu làm là bao nhiêu, cho lưu kho, lưu bãi , ngay cả cho ông bảo vệ giử cái cần gạt trước ụ tàu …Các ông thiếu một khâu không chung chi thì đừng trách. Tất cả là hợp-tác, luật lệ đứng ngoài, mọi người đều có lợi trong tầm mức trò chơi này cho phép. Hình ảnh ấy như tiếng rú, gào của bầy linh-cẩu trên thảo nguyên, lẻo đẻo bám sát cho đến khi con linh-dương gục ngã, không có một hiệp- hội ngành- nghề nào làm vòng rào che chắn cho chú linh dương xiêu vẹo trên thảo nguyên đầy tiếng rú man rợ của bầy linh cẩu !. Rồi mỗi con một cú táp.

Già nửa chai Chivas và mấy giờ gã khao khát tâm sự , giải bày. Tôi cảm thấy thương thằng em hoang toàng chợt lê lếch về ổ rơm tình nghĩa ngày nào mà tâm sự như xưng tội với chính lương tâm. Gã có vẻ thấm rượu hay u uất trong lòng;mắt ti hí mà vằng gân đỏ , chẳng biết bởi rượu hay bởi tủi thân.

-Bác còn nhớ chuyện em kể về cậu Út em , ông giáo làng gàn bướng đến chết trong cuộc đấu tố cậu là tay sai cho Tây vì biết tiếng Pháp. Cậu đọc Quốc văn Giáo khoa thư, và giảng cho em cách tu thân , sửa xấu có tốt “Có người kia có ba lọ , một đựng đậu đen, một đựng đậu trắng , và một lọ không. Hằng ngày , tự xét nếu nghĩ làm một việc xấu thì bỏ vào lọ không một hạt đậu đen , ngược lại là ý nghĩ hay công việc làm tốt thì bỏ vào một hột đậu trắng …Cứ thế , cháu à , số đậu trắng sẽ càng ngày càng tăng…” Bác nghĩ xem, cả lủ bọn em đang sống, từ sáng sớm cho đến đêm về an giấc, sẽ có bao nhiêu hạt đậu đen bỏ vào lọ ? Tội nghiệp ông- cậu -Quốc- văn giáo- khoa -thư bị chúng nhốt bỏ đói trong đình làng buộc phải khai gian tố ông Chánh, khai học tiếng pháp là để phục vụ cho Tây . Họ cấm mọi người bén mãng gần nơi nhốt cậu, mấy ngày sau cậu chết đói trong đình, mẹ em lấy chiếu bó xác cậu chôn ngoài bãi sậy .

– Tất cả mọi người, mọi nơi trong cái xứ sở này đều như vậy. Có nhiều mặt tích cực âm thầm lẻ loi thì ta không biết được. Chú tự dằn vặt thì có ích gì ?

Gã không phải là người xấu, cái cách gã soi rọi vào các hành vi lệch lạc của mình là thái độ phản tỉnh của ít người ta gặp được trong thế giới quan chức. Gã và thế hệ của gã trưởng thành trong xã hội không dễ gì có nhiều cơ hội bức phá để vươn lên. Gã xoay chai rượu gần cạn, đôi mắt đờ đẩn nhìn…tôi cảm thấy xót xa cho xã hội chúng tôi đang sống, cho cái nắng ngầy ngật này xen tiếng cười thi thoảng ré lên của mấy cô gái ở các phòng bên bị mấy tay khách sờ mó lung tung. Gã nhìn tôi áy náy điều gì:

-Bác à, với tuổi bác, cảnh ngộ sống đang khó khăn lúc này, tôi biết bác nghĩ gì. Ờ, khi trên xe bác có hỏi em về cái Trại nuôi heo ngày ấy Em có nói rồi em sẽ kể cho bác nghe, ngoài bác ra em chả có thể kể với ai , ngay cả với vợ em , không kể với bác lòng em sao nặng nề quá. Hẳn bác con nhớ đám cán bộ kéo về huyện heo hút ấy nghiên cứu về tình hình chẳng đi đến đâu, rồi từ Giám-đốc đến công nhân ăn mòn dần vào cái trại heo từ thiện ấy. Không có vốn, không chuyên môn, dốt nát và quản lí tồi…

– Chú lại chà xát không thương tiếc.

– Thì em đã nói với bác làm việc ở cơ quan đồng lương không đủ sống, mà lại sống được thì sống nhờ vào đâu? – Ban phát và nhận ân huệ, vị trí nào có ân huệ đó, đem cho và đòi nhận lại bỗng lộc trực tiếp hay gián tiếp, một nhân viên gác cổng cơ quan cũng đòi như vậy. Bởi đâu mà những người làm việc trong hệ- thống công quyền có cái suy nghĩ lệch lạc đó? Công việc họ phải làm, họ ăn lương đâu phải là công trạng, tại sao cứ làm việc gì thì vòi trả công. Ai ai cũng thấy tôi có quyền hưởng, quyền đòi, quyền kể lể mọi thứ công lao …trong khi, thực ra đó là công việc của một công dân chân chính trong một đất nước độc lập. Đồng lương không đủ sống mà xây nhà cửa, xe cộ, con cái du học …lấy đâu ra ? Áy náy, bèn vẻ vời vở kịch chứng minh “trúng số”, ”nuôi ba con heo trên sân thượng”… Cả xã hội,trừ những con người lao động chân chính ở nông thôn , khắp khắp cùng nhau đóng một vở kịch dài che dấu một lương tâm bất ổn. Như thế là xã hội tồn tại không lành mạnh, bệnh hoạn ! Nếu cơ quan có người lãnh đạo tốt thì có cơ may phát triển, nếu họ có tà tâm thì họ sẽ tìm mọi cách xoáy tài sản công, cần thì họ chạy chính sách để xoáy. Bác sẽ bảo làm sao mà chạy chính sách ? Ôi, nơi nào người lãnh đạo trên dốt, đám tham mưu dưới tham, ai ai cũng có quyền kí, có ký là có ăn, mà không ai chịu trách nhiệm, và quan trọng nhất mọi sự không được công khai, minh bạch …thì chính sách nào mà chúng không chạy được.

– Thế còn cái trại nuôi heo kia thì ăn vào cái gì ?

– Haha! Làm phân ăn phân, làm heo ăn heo. Ăn vào heo, vào thịt, vào giống, vào thực phẩm heo… Đường chính ngạch không được thì đi đừơng tà ngạch. Ôi bác ơi tâm đã tà thì nhìn vào đâu mà chẳng thấy ra “ngỏ ngách” để đi. Còn luật lệ, chính sách thì rối mù đầy ngỏ ngách để có “kẻ hở” mà chui. …Bác sẽ hỏi, nói như cậu không có người tốt à ? -Có chứ, có nhiều người tốt, ngây thơ tốt, tê-liệt tốt và…trót lở tốt! Bao nhiêu người câm nín chịu đựng, sẳn sàng nuôi con ếch ộp bên bờ ao, con heo nhỏ dưới gầm giường ngủ giữa phố-xá chật chội với ước mơ nuôi con ăn học sao cho nó có cơ hội đổi đời. Và cũng có những ông thánh sống, hy sinh cả đời vì niềm tin, sống theo thói quen, tin theo thói quen, nói theo thói quen…họ không dám một lần hé mắt nhìn vào thực tại, vào thành quả mà họ đã tin và đã hy sinh. Lắm con người máy như thế đang sống làm gương cho ta bác ạ , ta phải cố mà tin rằng các người đó đang hạnh phúc và ta cũng sẽ hạnh phúc.

-Chú trở lại đi chú Thông , xa quá rồi , Tại sao trại heo phá sản, giải thể ? Rồi các chị “xơ” người dân tộc Ra-đê làm y-tá phát thuốc cho bà con đã ra sao ?

– Đã là heo bệnh thì không được bán ra thị trường, có hại cho nhân dân ! Vậy là xẻ thịt, ” xử lý nội bộ” giá tượng trưng, bán ra thị trường thì giá cao gấp mười. Bác thấy con heo lắc đầu mà thương, đang nhơn nhởn trong bầy, tắm xong da hồng phấn căng tràn sức sống , chợt ngày kia cứ đứng một góc lắc đầu, đập đầu vào máng vào vách, mắt đờ đẩn buồn…thế là báo cáo lên trên, thế là ông cán thú- y đến rờ rờ ngó ngó, và kí vào ( dĩ nhiên sẽ có chút bỗng lộc, quen rồi), con heo nào biết gì đâu, ngơ ngơ ngác ngác lắc đầu !. Tất cả đều đúng luật, rất đúng luật, mọi người vì cái chung đều rất nhiệt tình và tích cực, phấn đấu bằng, hoặc hơn…phần trăm …cùng kỳ năm trước…Haha, nhãm và phét !! .

Rồi ngày kia , tay Giám-đốc trại heo gọi em lên văn phòng. Hắn đon đả rót trà , mời thuốc rồi nói xa xa, gần gần là hắn biết tôi cũng kiếm được kha khá trong cái việc “ xử lý nội bộ ‘’ cái bệnh heo lắc đầu …và cuối cùng hắn nói toạt ra :” Này cậu Thông, mình nói thật , mình sắp về thăm quê cuối tháng, cậu xem xoay cho mình ít để sắm ít quà thơm thảo nhá. Chổ anh em nói ít hiểu nhiều nhá. -”Vâ. n. g…vâng thủ -trưởng yên tâm , để em lo “. Ừa, rồi thì sau đó một tuần, tay Giám-đốc kí cho mình quyết định xẻ thịt “xử lí nội bộ” ba chú heo tơ mơn mỡn hồng phấn bị lắc đầu. Sau khi tay giám đốc đi thăm quê về, kinh nghiệm quan-trường cho hắn biết chìa khóa ở đâu để gọi :”vừng ơi ! mở cửa”. Hắn biết khởi đầu qui trình ban phát và nhận ân huệ, để sắp xếp chổ tiến thân,hay thoát thân. Thế nên, heo lắc đầu nhiều hơn, ”quyết định xử lý nội bộ” dày hơn. Cái loại “xử lý nội bộ” là toa thuốc thần kì của khoa-học quản-lí nhân loại! là tấm khăn nhung đen của các tay ảo thuật gia, nó thiên biến vạn hóa, , đổi trắng thay đen. Như cái khăn nhà ảo-thuật, đây nè ba chú heo được phủ khăn nhung “xử lý nội bộ”. A hấp!, nhà ảo thuật dở khăn ra, ba chú heo biến mất , trong tay nhà ảo thuật là bì thư dày với mươi triệu cho giám đốc về thăm quê ! Ôi, bác ơi chiếc khăn nhung giải quyết nội bộ đó nó ôm choàng cả đất nước này : ghế quan chức, qui hoạch đất đai, bằng cấp, dự án bán vịt trời, mua máy bay, tàu thủy nằm ụ, khai thác mỏ khoáng sản , xẻ núi làm thủy điện …từ con rận cho đến con voi, đều được đắp kín trong tấm khăn “nội bộ”, nào ai biết, nào ai hay. Ai khốn khó cứ công khai khốn khó, ai trải nắng dầm sương đượcc mùa mất giá, còn ai giàu, ai chết , nước nhà có nợ ai không, nợ triệu triệu đô-la để làm gì…nó ngủ yên trong tấm khăn nhung “nội bộ”. Có chết ai đâu nào? Thế đấy, làm gì nhau nào?.

-Tôi nhớ sau ngày tôi đi xa, ông Sính có nói, là có ban bệ nghiên cứu khoa học gì đó có về trại heo để xem bệnh heo lắc đầu …?

-Bày trò ! Ở cái huyện đất đỏ heo hút trơn trợt, mịt mù bụi khói này, thằng nào nó thèm mò tới. Chúng bày ra ban này, hội nọ để có cớ để đăng kí đề tài, báo cáo láo kiếm chút chút thôi mà!. Mấy tay thú-y, kỉ sư chăn nuôi, trưởng ban, trưởng phòng lập đề án, xin kinh phí, kéo nhau xí xọ xuống một hai ngày, rảo qua rảo lại, xem xem ngó ngó, rồi chiều về nơi quạnh hiu này bèn bày đồ nhậu, khí lạnh cao-nguyên cùng rượu nồng, mồi bắt…

– Lại , lòng lợn mắm tôm, rượu đế. Tôi xen vào với gã cho vui chuyện…

– Thì đại khái thế, rồi sớm mai xìa giấy công tác kí xác nhận để về thanh toán công tác phí; rồi đề nghị xí-nghiệp hợp-đồng dịch vụ nghiên-cứu chuyên sâu bệnh heo “lắc đầu”. Rồi xin tạm ứng nghiên-cứu- phí, rồi bì thư…bày mọi thứ để moi tiền của công , cái thứ cha chung!. Họ lưu tâm mọi thứ, chỉ trừ một thứ đó là làm sao cho trại heo phát triển.

-Chú Thông à, vậy là không tìm ra gốc của bệnh lắc đầu trong trại heo sao chú ?. Tôi nhớ, hình ảnh mấy’’ chị xơ “ da ngăm đen, môi dày,gốc người dân tộc Rhade, trước là nữ- tu tập sự ở trạm y-tế từ thiện của buông làng. Cách mạng về, họ là công nhân của trại heo, vẫn ngồi ở trạm, mặc thường phục nhưng các chị chít một chiếc khăn xanh che mái tóc như hình ảnh các xơ trước kia. Trạm chỉ còn chiếc tủ kính nhỏ với ít thuốc cấp phát cho các bệnh thông thường. Các ‘’chị xơ’’ vẫn ngồi trước cửa trạm, mỗi sáng, với mươi bà con dân tộc để gùi bên cạnh, ngồi nhìn về phía nhà nguyện nhỏ bằng tôn phía trước mà mơ nghe tiếng đọc kinh hay tiếng chuông ngân nga ngày nào …

Gã rót hai ly rượu, chai Chivas cạn gần đáy. Giọng gã lè nhè , mệt mỏi:

– Bác với em là tình nghĩa cơ-hàn. Bác xem, nếu em không quen biết bác , thì bác thử nói xem, sáng nay gặp em bác sẽ làm gì ?

– Nếu chú Thông là người xa lạ, theo lệ thường thì anh sẽ gởi bì thư ra chung chi cho chú và chú sẽ giải quyết nếu thấy vừa lòng. Nói thật với chú ,phải chung chi,hối lộ quyền thế cũng mất phẩm cách lắm chú ạ, nhưng có còn con đường nào khác để đi nếu không phải tự đánh mất phẩm giá mình như vậy?

– Dẫu sao thì công-ty của bác vẫn còn lãi hơn là … Phạt trể tàu , tiền gia công chuyển trể thì không có tiền lương cho công nhân; ngân hàng sẽ gây khó; xe công- te- nơ đòi bồi thường vì neo đậu mà không lên hàng …chừng ấy thứ mất cả trăm mà chung có mười thì lời chán! Phải không nào ?

– Nhưng … Tôi ngần ngừ. Tôi muốn nói lên cái cảm giác như khi xem phim cảnh bầy linh cẩu xua con linh-dương đến cùng kiệt sức khi muốn chạy thoát thân trên thảo nguyên cháy rát nắng hạ !

– Em biết, bác cũng như những người làm ăn nghĩ gì khi bị ép phải chi thì tự tính nhẩm số sẽ phải mất trừ cho số phải chi để thấy còn hời, còn hí hửng vui vì bị thương thay vì chết. Người dân cứ xem cái chuyện chung chi như cứ phải làm thế để được tồn tại, tự an ủi so nay với cái thời ngày ngày xếp hàng lãnh tem phiếu thì hạnh phúc hơn nhiều. Cái cách làm tính trừ ngược đó làm người người hớn hở khoe khoan về nền kinh tế VN mở cửa tiến bộ vượt bậc, về hạnh phúc , về an ninh ! Ta luôn so với cùng kì mươi năm trước chẳng hạn, hay so ta với mấy nước nghèo khổ ở Phi-châu .. . Kẻ chi tiền cho tham nhũng và người nhận tiền đều có lương tâm thanh thản, chỉ có nhà nước và luật- pháp tan hoang! Cả hai đều thấy mình dẫu sao cũng còn tồn tại được trong xã hội này, chỉ có lòng tự-trọng và tự-tin vào bản thân thì bị hao mòn dần mà không có cơ-hội phục hồi. Cả đất nước này mỗi ngày mọi nơi đều vơi dần hai phẩm chất quí giá đó . Một dân tộc mà ngày ngày hao mòn lòng tự tin và tự trọng thì đất nước sẽ đi về đâu ?

-Nhưng, chúng ta nói về trại heo…Tôi kéo gã trở về.

-Thì vẫn là việc ấy, em muốn cùng bác nhìn về cái toàn cảnh đám mây đen “úm ba la” của tấm vãi đen ảo thuật đang dần dần trùm lên xã hội mà chúng ta đang sống. Chúng ta, tất cả bên thắng và bên bại sau mấy mươi năm lăn xả vào chém giết nhau, nay đều trở thành lũ ma trơi, múa may, ăn ngủ , làm tiền , làm tình…và luôn bất an. Luôn luôn bất an từ mọi phía, luôn luôn thấy mình đang xúc phạm những người chung quanh, và đang bị xúc phạm. Bạn em nó bảo đó là cái giá dân tộc này phải trả cho một cuộc chiến oan- khiên hơn ba triệu vong linh oan uổng từ Bắc chí Nam: Lũ người còn sống, thì sống vật vờ và hành động như mê ngủ trong cảnh ngộ : Tự đánh mất lòng tự tin và tự trọng !

– Về việc này,có lẽ tôi không suy nghĩ như chú ,chú Thông à.Cái giá mà dân tộc ta phải trả cho để có đựơc độc-lập và thống-nhất đất nước rất là to lớn .Xứng đáng cho mọi hy-sinh , không có hy sinh nào vô nghĩa cho cái giá đó.Nhưng thử xem để đến đích ,ngoài những hy sinh ấy có còn giải pháp nào khác không hay không còn có chọn lựa nào khác ? Và ,điều đáng nói nhất là : Độc lập ,thống nhất để rồi thế này sao ? Chú quay về chuyện Trại heo…

-Khi làm bảo- vệ trại heo, một lần xẻ thịt heo liên hoan, em cắt dọc lổ tai chú heo , cứt ráy đen dơ dáy bám đầy các hốc tai. Tai heo sâu và nhiều hốc, ngoài cạn trong sâu, vừa ruới nước sôi lên vừa cạo sạch lớp lông che khuất lổ tai heo, em chợt nhớ đến trò chơi lúc trẻ khi sơ tán ở Hòa- Bình, lấy mấy trái bời lời xanh xanh bỏ vào tai dê xem nó ngứa ngáy , lắc đầu rảy hạt bay xa. Mấy thứ cứt ráy dẻo quánh, đen rức , đóng quanh các hốc tai heo màu đen nhơn nhớt ấy làm em liên tưởng đến những hạt đậu đen , hay mấy con ve ú nung núc bâu bên tai trâu bò…. Lúc ấy em vừa về xí-nghiệp , mới dựng chòi ở tạm, và bác gặp em khi vào làm bảo vệ, vợ lao công vệ sinh chuồng trại. Ban đầu, em nghiêng tai heo thử bỏ vào dăm hạt đậu đen, nó cứ thế lắc đầu, hạt đậu lùng bùng như viên bi da bốn băng va đập tứ phía, hạt đậu quến vào cứt ráy, có lắc có văng va vào vách tai lùng bùng mà không bắn ra ngoài được, đứng yên thì nó lầy nhầy như cứt ráy, làm sao ai khám ra trừ phi bóp nát, miết hai ngón tay vào đống nhớt nhèo đen quánh gớm ghiếc đó.Em lén lén làm thử vài lần ,thấy ngon ăn em từ từ lấn tới …

– Em túc tắc tùy nhu cầu rót đậu đen vào tai heo,và heo cứ lắc đầu đựoc đem xẻ thịt. Qua chị gái, em tận dụng sở trường của em, em đem quà đến các gia đình em cần, … …Em tranh thủ phiếu giới thiệu mua gạch mua ngói, mua xi, mua sắt …dùng không hết thì bán , thì cho, thì nhận…Bác ạ, em lên cao , em mở rộng ảnh hưởng to chừng nào thì đàn heo teo tóp chừng ấy. Chúng nó từ từ lắc đầu chán nãn bao nhiêu thì em hứng khởi bấy nhiêu, gần mươi năm đó em xong đại học tại chức, em hoc chuyên-tu xuất-nhập-khẩu , em xây nhà trên tỉnh, vợ con em thì như bác thấy …Trại heo tất yếu phải phá sản và giải thể thôi ! Không ai buồn gì việc ấy, chẳng ai trách nhiệm gì, có chăng là các ‘’chị xơ’’ và mấy bà con dân tộc bó gối ngồi cạnh gùi tre trống hoát, ngồi xúm tụm bên nhau mơ màng buồn nhớ tiếng chuông chiều nơi nhà nguyện!

– Làm gì nhau nào ? Bác thấy em xấu xa lắm phải không ? -Em cũng thấy em thật xấu xa, em thật hèn, nhưng em biết rất rõ cái hèn của em, đó là cơ hội cho gia đình em đổi đời. Bác đừng làm bộ ngạc nhiên, em biết bác thấy rõ mồn một cái bước đi tự hủy của xã hội ta đang sống. Cái con đường tắt muốn tiến thân là phải tìm cho ra cái dây chuyền cho và nhận ân huệ, và tìm cho ra chổ ném vào đó những hạt đậu đen để nó phát huy; Ai ai cũng biết, cũng nói như ngủ mê : chúng ta phải làm gương cho dân, chúng ta phải sống và làm việc theo pháp luật, nhưng muốn tồn tại và tiến thân thì bọn họ phải tìm cho ra kẻ hở của pháp- luật. Gọi là kẻ hở là do kẻ có quyền lự mà dụng tâm không chính, do quyền tự do ngôn luận không có, do tấm màn ảo-thuật nội bộ bọc kín mọi ung nhọt, do thượng bất chính,hạ bất minh. Họ tìm cho ra từ các câu trích, các văn bản a,b,c tréo ngoe, từ địa phương này qua địa phương khác, từ quyết định trung- ương khác với quyết- định địa- phương…miễn tìm cho ra một chổ để nhét vào đó cái ý đồ đen tối của mình. Thế đấy, trong vai trò và vị trí hèn kém như em, em cũng tìm ra cái lổ tai heo để nhét vào đó những hạt đậu đen kia mà bác!

Giọng gã trầm xuống, như ngắt ngứ ở cổ, mắt mờ đục vằn tia đỏ, làm tôi liên tưởng cặp mắt trên đầu con heo luộc trên bàn cúng. Gã tiếp:

– A ha, người ta bảo xã hội này dung túng và nuôi dưỡng cái xấu. Em không nghĩ vậy, vẫn có những người rất lí tưởng, rất tốt ; với họ động từ chỉ được chia cho hai thì :quá khứ vẽ vang, tương lai sẽ tươi sáng !!. Làm sao để tương lai tươi sáng ?.Họ chỉ có ước mơ và lòng nhiệt huyết ,nhưng họ bảo-thủ và cố-chấp cho một niềm tin đã lỗi thời.

Tinh-thần tiểu- nông của họ làm sao mà chấn hưng đại-nghiệp? -không mong học cho có căn cơ phát-triển mà chỉ mong ‘’ đi tắt đón đầu’’, sao cho học ít, thời gian và đầu tư cho nghiên cứu ít mà phải kiếm cách hơn người!. Không dám dùng người tài nếu không cùng phe phái .Bởi đa nghi húy kị và tiểu tâm nên xa lánh hiền tài. Bác thử nhìn xem,năm bảy lăm,chưa cần kể đến ai thắng ai thua ,việc thống nhất cả giang-sơn gấm vóc từ Bắc chí Nam ,là cơ hội ngàn vàng của lịch sử đất nước ngàn năm có một. Đất đai sông núi là một, triệu triệu nhân tài Bắc Nam là một, tài nguyên văn-hóa xã hội là một…cả trăm năm vùi đầu vào chống ngoại bang và chém giết lẫn nhau, bao triệu người đã phơi xương trắng núi sông để có được giấc mơ thống nhất này! Đuổi sạch ngoại xâm và thống nhất đất nước về một mối là giấc mơ ngàn năm của người dân Việt từ Bắc chí Nam. Chiến thắng để thống-nhất chỉ là khởi đầu cho ước mơ đó, vấn đề là sẽ làm gì để đáp ứng mong mỏi của cả dân tộc với hy-sinh ngàn ngàn lớp lớp máu xương ?. Đầu thế-kỉ 19, Gia Long chiến thắng và thống nhất đất nước, và nhà Nguyễn đã làm gì cho cái thuở máu xương đó ngoài đào mồ anh-hùng Nguyễn-Huệ, tru di bọn người một thời lồng lộng cờ đào phá tan bọn giặc Thanh cướp nước phương bắc …và các vua tôi thời ấy chỉ lo xây thành quách, lăng tẩm …để ngợi ca đế chế nhà Nguyễn, đắp tai ngoảnh mặt làm ngơ với dân tình đồ thán, bịt mắt bịt tai không nghe lời khuyên răn của những trí thức mẫn thời như Nguyễn-tường-Tộ , hay nhìn gương cách-tân ở các nước chung quanh! …Oan khiên nghiệp chướng nào mà bọn vua quan bán nước của thời Nguyễn không biết cùng cả nước chấn hưng dân trí , dân sinh …mà chỉ bo bo xây thành, be bờ bảo vệ” hoàng-tộc” !

Gã lầm bầm như độc thoại, cặp mắt gần như khép kín.

-Bác à, hôm nay em vui vì gặp lại bác, gần hai mươi năm rồi chứ ít gì. Lắm khi, trong những lúc sa thấp nhất trong cái hèn để ngoi mình vượt lên khỏi phận kém cỏi, em chợt nhớ ông cậu Út Quốc- văn giáo- khoa- thư của em; nhớ bước đi loạng choạng khi bị bắt còn ngoái đầu lại dặn dò mẹ em : ’’chị ơi , chị hãy dạy dỗ thêm cho cháu làm người tử tế , lương thiện ’’. Em nhớ cậu đọc sách giáo khoa thư cho mấy anh em em nghe : “mỗi ngày làm việc tốt thì bỏ vào lọ một hạt đậu trắng, làm việc xấu một hạt đậu đen …’’.Bây giờ thế hệ bọn em đang loạng quạng với biết bao nhận thức đúng sai, phải trái đảo lộn tùng phèo, thì hạt đậu nào trắng, hạt nào đen, chúng cháu sẽ còn mò mẫm để tìm câu trả lời…. Cách giáo dục trong mấy mươi năm qua là đập nát , đánh đổ nhào hết các giá trị đạo đức dạy làm người tử tế , người lương thiện của quốc-văn giáo-khoa-thư và thay vào đó một thúng đậu màu nhờ nhờ, nói trắng cũng được , nói đen cũng xong … Cái ‘’chuẩn’’ mới là tạo ra những hạt đậu màu nhờ nhờ quến trong các thứ cứt ráy dốt nát, tham ô,bảo thủ ,độc quyền : Trắng đen, xấu tốt đâu có khác nhau gì đâu bác ?. Nếu cứ thế, rồi không phải chỉ có đàn heo mơn mỡn ở Trại heo lắc đầu, lủi thủi vào lò sát sinh, mà sẽ có bao núi sông, rừng vàng biển bạc của cha ông ta sẽ từ từ ‘’lắc đầu’’ xóa sổ.

Im lặng trầm chìm trong không gian úa màu nắng quái xuyên qua khung cửa kính mờ, gã tần ngần như muốn nói điều gì.

– Em sẽ nói nốt với bác phần cuối câu chuyện ngày nào. Lúc đầu làm việc ấy em thấy bất an, và lắm khi ray rức , xấu hổ… Bây giờ có học hỏi, có đi đó đây, em thấy việc như thế nó quá xoàng, nó được nâng cấp lên hàng trăm ngàn lần…và nó sẽ còn tăng nhiều lần gấp bội : chồng chéo hơn ,tinh vi hơn! Làm sao cái trại heo từ-thiện, trạm phát thuốc cho bà con dân tộc đó, và tiếng chuông kinh keng của nhà nguyện nhỏ bằng tôn rách nát đó còn tồn tại được ?. . . khi mà nó đã vào tầm ngắm của lòng tham và quyền lực. . Giáo dục và thực tế xã hội không đồng bộ đó nó sẽ cung ứng cho xã hội hàng tỉ tỉ hạt đậu đen. Luật pháp đâu có thiếu, gương tốt của cả mấy ngàn năm lịch sử dân tộc đâu có hiếm, nhưng nay cơ chế quản-lý không quang minh, người hiểu biết không có quyền và không có cơ hội nói điều phải trái, Người cầm quyền tự làm ,tự xử dụng công cụ tuyên truyền để tự khen, tự sướng và tự huyên hoang ! Không cần phản biện,không biết lắng nghe…. Như vì vua hợm hĩnh trần truồng không miếng vãi che thân, cầm vương trượng nghênh ngang giữa phố chờ thiên hạ hoan hô áo quần quân-vương quá đẹp !!

Cách quản lý dốt , không quang minh cộng với tấm màn ảo-thuật ‘’nội bộ’’ đã tạo ra hàng tỉ cái ‘’lổ tai heo’’ quến đầy cứt ráy. Cứ thế, cứ thế, có cơ hội đến là có bọn nguời ném những hạt đậu đen vào lổ tai …xã hội ta đang sống, và xã-hội oan-khiên khốn-khổ sẽ như bầy heo thịt sẽ lắc đầu , đập đầu vào vách phản đối, cứ phản đối trong câm nín đi chúng mày sẽ bị đưa đi xẻ thịt, mà đâu có được quyền nói lên nguyên cớ nỗi đau, nỗi uất của mất mát , oan khiên…cứ lắc đầu và chết !. Bác ạ, rồi mọi sự cứ thế tự động, cái guồng máy ấy nó tự mãn là nó be bờ , nó kiểm soát hoàn hảo, nó rầm rập nuốt chững mọi thứ trên đường nó tiến, nghiền nát cả chân lý và lòng lương thiện.

Em cũng còn lãng vãng vài bài dạy vở lòng trong mấy trang sách giáo khoa thư của cậu Út giáo làng, để em còn ray rức mà trải lòng ra với bác. Còn bạn bè cùng lứa, còn các thế hệ tiếp nối của con em, con cháu bác…chúng nó sẽ ra sao? Người ta đâu có dạy cho nó làm người tử tế và lương thiện, để mỗi ngày tìm bỏ những hạt đậu trắng vào lọ; người ta dạy cho chúng trút cả đậu trắng đen vaò’’ một lọ màu pha sẳn’’ và cố học cách để tìm ra một vài cái lổ hở trong xã hội để ném những hạt đậu màu ấy vào đó mà tiến thân, sống qua ngày.

-Bác nhỉ, vậy rồi sẽ ra sao ? Dân nghèo, đất nước nghèo nàn lạc hậu của mình rồi sẽ về đâu ?

Chiều đã xuống sâu, ngoài kia xa- lộ ầm ầm xe cộ vang đến như tiếng sóng bể.Gã dốc cạn chai Chivas còn hai ly lưng lửng , ngước cổ đánh ực một tiếng rõ kêu.

Đầu gã như đổ xuống, đôi mắt ti hí thẩn thờ rơm rớm nước mắt. Tôi muốn với tay ôm gã như ôm đứa em trai của tôi đã gục ngã trong chiến tranh Bắc-Nam, gục chết trong chiến hào mà chẳng biết vì sao. Bình yên đã về trên quê-hương hơn ba mươi năm rồi, trận tương-tàn đã làm mấy triệu người dân đất nước tôi gục ngã bên này hay bên kia sau hơn hai mươi năm chém giết nhau; nay kẻ thắng người bại đã rõ, giang-sơn đã gồm thâu một mối…mà sao gã vẫn còn sụt sùi trong nước mắt đắng cay ?

Nguyễn-Quang-Tuyến
( Tháng 07/2013)

Advertisements

Bạn đọc góp ý:

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s